Tìm lời giải cho bài toán ô nhiễm không khí ở đô thị lớn

Hà Nội đang chịu áp lực ngày càng lớn từ ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn do quá trình đô thị hóa, giao thông và sinh hoạt dân sinh. Mới đây, tại buổi đối thoại do Báo Nhân Dân tổ chức, các nhà quản lý và chuyên gia đã cho rằng cần cách tiếp cận tổng thể, dựa trên dữ liệu khoa học, công nghệ và sự tham gia của toàn xã hội để cải thiện chất lượng không khí đô thị.

Áp lực lớn từ đô thị hóa, đốt mở và sinh hoạt dân sinh

Theo ông Vũ Xuân Tùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, chất lượng không khí Thủ đô đang chịu sức ép lớn theo tiến trình đô thị hóa. Nồng độ bụi mịn có xu hướng tăng trong những năm gần đây và biến động mạnh, đặc biệt vào các tháng mùa đông và đầu mùa xuân.

Ông Tùng cho biết, có bốn nhóm nguồn chính gây ô nhiễm không khí tại Hà Nội, trong đó khó kiểm soát nhất là đốt và sinh hoạt dân sinh do gắn với thói quen, lối sống và phong tục tập quán. “Nguồn này phân tán, không tập trung như các khu công nghiệp nên việc quản lý rất phức tạp”, ông nhấn mạnh.

Để kiểm soát, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã tham mưu thành phố ban hành các chỉ đạo chung, tập trung vào những hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm như đốt rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp và đốt rác tự phát. Công tác cảnh báo được thực hiện thường xuyên thông qua văn bản gửi tới các địa phương, nhất là trong thời điểm vụ mùa. Thành phố cũng phân cấp rõ trách nhiệm quản lý vệ sinh môi trường và rác thải sinh hoạt cho chính quyền cấp xã, phường; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, ứng dụng thiết bị bay chụp tự động, camera giám sát để phát hiện sớm các điểm phát sinh đốt rác, đốt rơm rạ trái quy định.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Mạnh Tuấn, Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, trong những năm gần đây, Bộ đã ban hành nhiều quy chuẩn mới về chất lượng không khí xung quanh và khí thải công nghiệp với ngưỡng kiểm soát nghiêm ngặt hơn; đồng thời hướng dẫn các địa phương thực hiện kiểm kê nguồn thải, coi đây là nền tảng khoa học bắt buộc trong quản lý chất lượng không khí. Tuy nhiên, việc xây dựng và tích hợp dữ liệu còn gặp nhiều khó khăn do nguồn phát thải phân tán, đa dạng, đòi hỏi nguồn lực lâu dài và hệ thống vận hành bài bản.

Giao thông xanh, dữ liệu khoa học và giải pháp lâu dài

Theo bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố đang từng bước hoàn thiện mạng lưới quan trắc không khí, song chi phí đầu tư lớn và cần nhiều thời gian. Trước mắt, Hà Nội sử dụng các công cụ bổ trợ như vệ tinh, trí tuệ nhân tạo (AI) và mô hình hóa; đồng thời triển khai giám sát cộng đồng, tích hợp lên ứng dụng iHaNoi để xác định các “điểm nóng” ô nhiễm và làm rõ trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Thành phố cũng đang thực hiện tổng kiểm kê nguồn thải, dự kiến hoàn thành vào năm 2026 nhằm có cơ sở khoa học đầy đủ hơn cho việc hoạch định chính sách.

Về vai trò của giao thông, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Phòng Quản lý Vận tải (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, giao thông vẫn là nguồn phát thải lớn khi hạ tầng vận tải hành khách công cộng chưa đáp ứng yêu cầu, kết nối giữa xe buýt, đường sắt đô thị với phương tiện xanh còn hạn chế. Thời gian qua, Hà Nội đã triển khai nhiều chính sách chuyển đổi giao thông xanh; đưa vào hoạt động các tuyến xe buýt điện; khảo sát phát triển hạ tầng trạm sạc và xây dựng lộ trình chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng sạch.

Theo ông Huy, để giảm ô nhiễm không khí bền vững, cần hạn chế mạnh phương tiện cá nhân trong khu vực nội đô, nâng cao chất lượng vận tải hành khách công cộng, phát triển xe đạp công cộng và các phương tiện trung chuyển xanh; đồng thời đẩy mạnh truyền thông để tạo sự đồng thuận xã hội.

Thực tiễn cho thấy, cải thiện chất lượng không khí đô thị đòi hỏi lộ trình rõ ràng, kiểm soát chặt các nguồn phát thải và sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, các cấp, thay vì chỉ xử lý tình huống trước mắt.