Tiến độ giải ngân đầu tư công - Góc nhìn từ quy mô vốn và áp lực chuỗi cung ứng

Tổng mức vốn kế hoạch đầu tư công năm 2026 được giao cao hơn 22,7% so với năm 2025.

Tác động từ quy mô vốn và khối lượng giải ngân thực tế

Số liệu 4 tháng đầu năm cho thấy, mức giải ngân vốn đầu tư công 14,2% có tỷ lệ thấp hơn 1,7 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Nguyên nhân cốt lõi đến từ việc tổng mức vốn kế hoạch đầu tư công năm 2026 được giao cao hơn 22,7% so với năm 2025. Khi xét về số tuyệt đối, khối lượng vốn nền kinh tế thực tế hấp thụ đạt 144.282,9 tỷ đồng, cao hơn cùng kỳ năm trước tới 12.615,7 tỷ đồng.

Chi tiết theo từng nguồn vốn, sự chênh lệch về tốc độ giải ngân hiện diện khá rõ nét. Cụ thể, khối lượng giải ngân vốn ngân sách trung ương mới đạt 38.802,5 tỷ đồng (tương đương tỷ lệ 10,7%), trong khi vốn ngân sách địa phương ghi nhận tiến độ khả quan hơn với khối lượng 105.480,4 tỷ đồng (tương đương tỷ lệ 16,2%).

Sự chênh lệch giữa tỷ lệ phần trăm và khối lượng tuyệt đối minh chứng cho việc dòng tiền vẫn đang được bơm ra nền kinh tế với quy mô lớn hơn. Đồng thời, đặc tính chu kỳ của những tháng đầu năm luôn là khoảng thời gian các chủ đầu tư tập trung hoàn thiện hồ sơ thiết kế, lập dự toán và đấu thầu, cộng hưởng với kỳ nghỉ lễ kéo dài vào cuối tháng 4, dẫn đến khối lượng nghiệm thu thanh toán chưa thể gia tăng đột biến.

Tuy nhiên, khi vượt qua độ trễ của khâu thủ tục để bước ra công trường, tiến độ thi công thực tế lại đang vấp phải những rào cản lớn từ môi trường bên ngoài.

Áp lực từ chi phí và điểm nghẽn chuỗi cung ứng vật liệu

Trên thực tế, tốc độ giải ngân đang chịu sự chi phối nặng nề từ các yếu tố chi phí và chuỗi cung ứng. Tình trạng căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông tiếp tục neo giá nhiên liệu và cước vận tải ở mức cao, gián tiếp đẩy chi phí khai thác và sản xuất vật liệu xây dựng gia tăng.

Cộng hưởng với yếu tố này là sự khan hiếm cục bộ của các vật liệu san lấp cốt lõi như đất đắp, cát, đá tại nhiều địa phương. Sự cộng gộp của các yếu tố trên đã đẩy tổng mức đầu tư dự án lên một mặt bằng giá mới. Hệ lụy trực tiếp là nhiều nhà thầu thi công đối diện với áp lực rủi ro tài chính, rơi vào tình thế thi công cầm chừng chờ đợi các chính sách điều chỉnh đơn giá hợp đồng, nhằm tránh rủi ro thua lỗ đối với các hợp đồng không điều chỉnh giá đã ký kết.

Bên cạnh đó, công tác giải phóng mặt bằng tiếp tục là điểm nghẽn cố hữu. Việc xác định nguồn gốc đất, đơn giá, phương án đền bù và di dời các công trình tiện ích tại một số dự án còn chậm, dẫn đến tình trạng có vốn nhưng chưa có mặt bằng sạch để tổ chức thi công. Mặc dù đối diện với sức ép chi phí, khối lượng vốn đã giải ngân vẫn kịp thời phát huy vai trò “vốn mồi”, tạo lực kéo trực tiếp cho nhiều ngành công nghiệp nền tảng.

Tác động lan tỏa đến khối lượng sản phẩm công nghiệp

Dòng vốn đầu tư công thực tế được giải ngân đã thể hiện rõ vai trò dẫn dắt tổng cầu, tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực đến khu vực sản xuất công nghiệp, đặc biệt là nhóm ngành cung ứng vật liệu cơ bản. Bức tranh sản xuất 4 tháng đầu năm ghi nhận tốc độ tăng nổi bật khi ngành sản xuất kim loại duy trì tốc độ tăng 18,7%; ngành sản xuất sản phẩm từ khoáng phi kim loại khác có tốc độ tăng 17,9% so với cùng kỳ.

Tương ứng với đà tăng của ngành, khối lượng sản xuất các sản phẩm chủ lực phục vụ trực tiếp cho công trình hạ tầng duy trì nhịp độ cao: thép cán đạt tốc độ tăng 17,0%, và xi măng đạt tốc độ tăng 11,8% so với cùng kỳ. Các số liệu này là minh chứng rõ nét cho thấy chính sách đầu tư công đang phát huy tác dụng, trực tiếp kích thích sự phục hồi công suất của các ngành công nghiệp phụ trợ trong nước.

Từ những nút thắt thực tiễn và hiệu ứng lan tỏa đã được kiểm chứng, công tác điều hành vĩ mô đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy quản trị đồng vốn.

Định hướng nâng cao hiệu quả và tháo gỡ điểm nghẽn

Để hiện thực hóa mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn, yêu cầu đặt ra không chỉ nằm ở việc đẩy nhanh tốc độ mà phải gắn liền với việc nâng tầm chất lượng đồng vốn. Công tác phân bổ và quản lý đầu tư công cần chuyển đổi mạnh mẽ từ mục tiêu đẩy nhanh tiến độ đơn thuần sang tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc hiệu quả kinh tế - xã hội. Nguồn lực cần được ưu tiên tuyệt đối cho các công trình hạ tầng chiến lược mang tính liên vùng, có sức lan tỏa lớn. Đồng thời, yêu cầu then chốt về mặt quản trị là siết chặt kỷ luật thực thi, kiên quyết thay thế các cán bộ, tổ chức có năng lực yếu kém, làm chậm tiến độ dự án,.

Ở góc độ tháo gỡ khó khăn, cơ quan quản lý cần có những quyết sách linh hoạt để bảo vệ nhà thầu. Cụ thể, Bộ Xây dựng cần khẩn trương có hướng dẫn cụ thể về việc điều chỉnh hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định trong điều kiện biến động mạnh về giá vật liệu xây dựng.

Song song, cấp chính quyền địa phương cần rà soát và hoàn thành ngay trong quý II/2026 quy hoạch các mỏ vật liệu nhằm khơi thông nguồn cung nội địa, kết hợp với việc phát huy tối đa các quy định mới về phân cấp, đơn giản hóa hồ sơ thanh toán khối lượng hoàn thành, giúp nhà thầu yên tâm tăng tốc trên công trường.