Ngăn chặn gian lận xuất xứ để bảo vệ lợi ích hàng Việt tại thị trường EU

Hàng loạt rào cản mới

Theo số liệu từ Bộ Công Thương, tính đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với tổng cộng 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đến từ 27 thị trường khác nhau. Đáng chú ý, chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, đã phát sinh 21 vụ việc mới, con số này gần bằng tổng số vụ việc của cả năm 2025 (23 vụ). Trong danh sách các thị trường gia tăng áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại, EU nổi lên như một địa bàn trọng điểm bên cạnh Hoa Kỳ, Canada và Mexico.

Sự gia tăng này diễn ra song hành với tốc độ tăng trưởng thương mại ấn tượng. Theo số liệu của Ủy ban châu Âu (Eurostat), tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU trong 4 tháng đầu năm 2026 đạt 28,8 tỷ EUR. Trong đó, EU nhập khẩu từ Việt Nam tới 25 tỷ EUR, tăng 20% so với cùng kỳ, trong khi xuất khẩu của EU sang Việt Nam chỉ đạt 3,8 tỷ EUR. Cán cân thương mại tiếp tục nghiêng mạnh về phía Việt Nam với mức thặng dư đạt khoảng 21,2 tỷ EUR chỉ trong vòng 4 tháng năm 2026.

Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán thương mại, Trưởng cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU cho biết, Việt Nam là nước xuất siêu sang EU với tốc độ gia tăng cao. Phần lớn kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EU tập trung vào các nhóm hàng chế biến chế tạo như điện tử, máy và thiết bị cơ khí, dệt may, da giày và cà phê... những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế cạnh tranh về chi phí và tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia.

Cũng theo ông Quân, vị thế “xuất siêu” với tốc độ cao, tập trung vào các nhóm hàng trọng điểm như điện tử, máy thiết bị cơ khí, dệt may, da giày và cà phê đã khiến hàng hóa Việt Nam rơi vào tầm ngắm của các cơ chế bảo hộ. Đây là hệ quả tất yếu khi Việt Nam ngày tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia và có lợi thế cạnh tranh lớn về chi phí.

Tính riêng trong tháng 4/2026, EU đã khởi xướng điều tra tự vệ đối với sản phẩm thép điện định hướng dạng hạt (GOES); khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm ống đồng nhập khẩu từ Việt Nam... Xa hơn, tháng 9/2025, EU đã khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm thép cuộn cán nguội từ Việt Nam.

Đáng chú ý, trong lĩnh vực công nghiệp, ngày 17/4/2026, EC đã gửi thông báo điều tra chống bán phá giá đối với thép cán nguội xuất xứ từ Việt Nam. Mặc dù hiện tại EU chưa áp dụng thuế tạm thời, nhưng đây là tín hiệu cảnh báo cho ngành thép trong việc quản trị giá và lượng xuất khẩu.

Hoặc trong lĩnh vực thủy sản, Tổng vụ Thuế EU đang phối hợp xem xét khiếu nại từ doanh nghiệp Tây Ban Nha liên quan đến mặt hàng cá ngừ fillet của Việt Nam. Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU đã chủ động báo cáo Bộ Công Thương và phối hợp trao đổi với phía EU để bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp trong nước.

Ngoài ra, các chính sách bảo hộ công nghệ cao như Đạo luật Chip điện tử 2.0 (công bố ngày 3/6/2026) cũng mang đến cả cơ hội và thách thức. EU yêu cầu ưu tiên “doanh nghiệp trong nước”, nhưng tin vui là định nghĩa này đã được mở rộng cho các đối tác FTA của EU, trong đó có Việt Nam. Điều này cho phép doanh nghiệp Việt Nam tham gia đấu thầu các chương trình chính phủ để tăng quy mô sản xuất chất bán dẫn.

Không chỉ dừng lại ở các vụ kiện chống bán phá giá truyền thống, EU đang triển khai một hệ thống rào cản kỹ thuật mới gắn liền với các tiêu chuẩn môi trường và sức khỏe.

Thứ nhất là các thay đổi về mức dư lượng tối đa (MRL). Trong tháng 4/2026, Ủy ban châu Âu (EC) liên tục ban hành các quy định sửa đổi (Quy định 2026/876 và 2026/840) liên quan đến mức dư lượng của các hoạt chất như acetamiprid, deltamethrin và các hợp chất đồng trên thực phẩm và thức ăn chăn nuôi. Điều này đặt ra thách thức trực tiếp cho ngành nông sản thực phẩm vốn là thế mạnh của Việt Nam.

Thứ hai là việc mở rộng Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM). Ngày 12/6/2026, EU đã nhất trí mở rộng danh sách các mặt hàng áp dụng CBAM sang các sản phẩm hạ nguồn. Bên cạnh sắt thép, nhôm, xi măng, giờ đây các mặt hàng như ốc vít, bu lông, đồ dùng nhà bếp, thiết bị nông nghiệp, xe cơ giới và nồi hơi cũng sẽ phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về phát thải carbon.

Thứ ba là quy định về phá rừng (EUDR). EC hiện đang chuẩn bị áp dụng quy định này vào cuối năm 2026 với phạm vi sản phẩm được mở rộng sang cả cà phê hòa tan và một số sản phẩm từ dầu cọ. Dù có một số trường hợp loại trừ như da hay lốp xe tái chế, nhưng việc chuẩn bị hồ sơ tuân thủ sẽ là một gánh nặng chi phí không nhỏ cho doanh nghiệp.

Ngăn chặn nguy cơ gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp

Ông Trần Ngọc Quân cho biết, Hiệp định EVFTA đã bước vào năm thực thi thứ 6, tạo ra lợi thế cạnh tranh khổng lồ cho Việt Nam khi hầu hết mặt hàng đã được miễn thuế. Tuy nhiên, lợi thế này đang dần mất đi khi EU đang hoàn tất các FTA với các đối tác như Indonesia, Ấn Độ và khối Mercosur trong giai đoạn 2025-2026.

“Việt Nam chỉ còn 3 đến 5 năm “thời gian vàng” để tận dụng EVFTA, củng cố thị phần tại thị trường EU, trước khi các đối tác cạnh tranh khác của Việt Nam cũng được hưởng cơ chế mở cửa tương tự”, ông Trần Ngọc Quân khuyến nghị.

Để tận dụng tối đa cơ hội này, Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU đề xuất, Chính phủ và các bộ ngành cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp.

Trước hết, nâng tầm ngoại giao kinh tế, trong đó ưu tiên đẩy mạnh hình ảnh Việt Nam thông qua các chuyến thăm cấp nhà nước và làm việc cấp Bộ để xây dựng thể chế, giải quyết vướng mắc phát sinh và thăm dò hợp tác trong các lĩnh vực mới như thương mại điện tử, kinh tế tuần hoàn và sản phẩm sinh học...

Thứ hai, chủ động rà soát và cập nhật EVFTA. Thứ ba, gia tăng hiện diện thương mại, khuyến khích doanh nghiệp thiết lập văn phòng, hệ thống kho bãi tại EU để chăm sóc khách hàng tốt hơn và đáp ứng các yêu cầu về vòng đời sản phẩm của thị trường bản địa.

Thứ tư, tận dụng nguồn lực kiều bào, khai thác tối đa thế mạnh của cộng đồng doanh nghiệp Việt kiều tại châu Âu để làm cầu nối đưa hàng Việt vào các hệ thống phân phối sở tại.

Đặc biệt, một vấn đề quan trọng được thương vụ được đặt ra là việc kiểm soát các hành vi cản trở lợi ích của EVFTA. Khi Việt Nam có ưu đãi thuế quan tốt, nguy cơ về gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp là rất lớn. Những hành vi này không mang lại lợi ích thực chất cho nền kinh tế mà còn góp phần gia tăng các biện pháp bảo hộ từ thị trường EU, gây thiệt hại nghiêm trọng cho những doanh nghiệp làm ăn chân chính. Do đó, thương vụ đề xuất và khuyến nghị, công tác quản lý chất lượng và kiểm soát gian lận thương mại phải được thực hiện chủ động và nghiêm ngặt ngay từ trong nước.

Liên quan đến nội dung này, chia sẻ với phóng viên, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại Lương Hoàng Thái cũng khuyến nghị, phát huy tính liên kết giữa các doanh nghiệp thông qua các hiệp hội ngành hàng trong việc ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại.

Thực tế cho thấy, nếu thiếu sự liên kết và đồng thuận giữa các doanh nghiệp trong hiệp hội, đặc biệt trong việc chia sẻ thông tin, dữ liệu và phối hợp hành động, rất khó có thể xử lý thành công các vụ việc phòng vệ thương mại, nhất là những vụ việc phức tạp tại các thị trường lớn như EU hay Hoa Kỳ.

Ngoài ra, Cục trưởng Lương Hoàng Thái cũng khuyến nghị, cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu cần năng cao hiểu biết pháp luật về phòng vệ thương mại, thông qua các hoạt động đào tạo, phổ biến quy định pháp luật của các thị trường xuất khẩu do Bộ Công Thương cùng các bộ, ngành đơn vị liên qua tổ chức. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp và địa phương nắm vững các quy định liên quan, chủ động nhận diện rủi ro và chuẩn bị phương án ứng phó từ sớm.

Như vậy, hành trình chinh phục thị trường EU của hàng hóa Việt Nam đang chuyển sang giai đoạn mới, từ khai, tận dụng thác ưu đãi thuế quan sang đáp ứng các chuẩn mực phát triển bền vững và đối đầu với các biện pháp phòng vệ thương mại phức tạp. Dưới sự đồng hành của Bộ Công Thương và các cơ quan Thương vụ, doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các quy định của EU, gia tăng chất lượng sản phẩm và quản trị rủi ro pháp lý từ sớm.

4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam nhập từ EU chủ yếu các mặt hàng: máy điện và các thiết bị điện, dụng cụ và các thiết bị quang học, dược phẩm, máy bay và thiết bị phụ kiện máy bay.