Quy hoạch Hà Nội 100 năm: Giữ mạch nguồn văn hóa trong không gian phát triển mới

Loạt bài 5 kỳ “Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm: Từ mạch nguồn văn hiến đến dáng hình tương lai” của Báo Tiền Phong đoạt giải A tại Giải Báo chí về phát triển văn hóa và xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh lần thứ IX – năm 2026.

Đặt văn hóa vào trung tâm quy hoạch Hà Nội

Gần 20 năm theo dõi lĩnh vực văn hóa giúp nhà báo Nguyễn Thị Toan, Phó Trưởng Ban Thể thao - Giải trí, Báo Tiền Phong nhận ra mối liên hệ giữa di sản, làng nghề, không gian công cộng với quy hoạch và quản lý phát triển đô thị. Những trải nghiệm ấy trở thành điểm xuất phát khi chị xây dựng đề cương loạt bài về Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm.

Thay vì chỉ nhìn vào hạ tầng hay các công trình tương lai, chị đặt câu hỏi về vị trí của văn hóa và quyền thụ hưởng văn hóa trong đô thị: Không gian nào dành cho văn hóa? Ký ức đô thị được gìn giữ ra sao? Người dân có thuận tiện tiếp cận công viên, thư viện, bảo tàng và tham gia các hoạt động văn hóa không?

Những câu hỏi ấy định hướng cách triển khai 5 kỳ. “Văn hóa không chỉ nằm trong những di tích hay công trình được xếp hạng, mà còn hiện diện trong không gian sống, sinh hoạt thường ngày, khả năng duy trì nghề truyền thống và cơ hội để mỗi người dân tham gia đời sống chung của thành phố”, chị Toan chia sẻ.

Một câu chuyện khiến chị suy nghĩ nhiều là gia đình ông Nguyễn Văn Hùng ở Đường Lâm, nơi gìn giữ ngôi nhà được dựng từ năm 1649. Dù được trả giá nhiều tỷ đồng, gia đình vẫn từ chối bán nhà. Để bảo tồn ngôi nhà cổ, họ phải lo từng đợt đảo ngói, sửa chữa đúng vật liệu, kỹ thuật và chấp nhận nhiều bất tiện trong sinh hoạt.

Gia đình tìm thêm nguồn thu từ việc đón khách, giới thiệu nếp nhà, làm chè lam và phục vụ món ăn địa phương. Những hoạt động này vừa giúp du khách hiểu hơn về đời sống làng cổ, vừa tạo kinh phí chăm sóc ngôi nhà.

Câu chuyện đặt ra vấn đề về quyền lợi của những người trực tiếp gìn giữ di sản. Họ cần được cải thiện điều kiện sống, tham gia quyết định phương án bảo tồn và có cơ hội hưởng lợi từ những giá trị mình góp phần duy trì.

“Những định hướng lớn của quy hoạch phải được xem xét từ quyền lợi và nhu cầu cụ thể của người dân”, chị Toan nhấn mạnh. Theo chị, bảo tồn di sản không thể tách rời cuộc sống của những người đang gìn giữ các giá trị ấy.

Giữ sức sống di sản trong không gian phát triển mới

Một câu chuyện khác được nhà báo Nguyễn Thị Toan chú ý là ở Bát Tràng, nơi nghệ nhân Phạm Thế Anh chia sẻ về vai trò của du lịch đối với nghề gốm. Du khách có thể tự tay nặn đất, vẽ men, trải nghiệm công việc của người thợ; nhờ đó, nghề truyền thống được giới thiệu rộng rãi hơn, đồng thời mở ra cơ hội để người trẻ trở lại học nghề.

Theo nhà báo Nguyễn Thị Toan, bảo tồn không chỉ là gìn giữ di sản mà còn phải tạo điều kiện để người dân sống được bằng nghề, phát triển sản phẩm và duy trì sức sống làng nghề trong đời sống hiện đại.

Từ thực tế đó, nhóm tác giả triển khai loạt bài xoay quanh câu hỏi: Văn hóa giữ vai trò gì trong quy hoạch và người dân được hưởng lợi thế nào? Năm kỳ viết lần lượt đề cập đến bảo tồn di sản, tổ chức không gian sống, phát triển kinh tế văn hóa và trách nhiệm thực hiện.

Nhóm tác giả đối chiếu tư liệu lịch sử, văn bản quy hoạch với thực tế, đồng thời ghi nhận ý kiến của chuyên gia di sản, quy hoạch, kinh tế, nhà quản lý, nghệ nhân và người dân. Mỗi góc nhìn góp phần làm rõ giá trị cần bảo vệ, cách tổ chức không gian, điều kiện phát triển sản phẩm văn hóa và tính khả thi của các phương án.

Theo chị Toan, điều quan trọng là chỉ ra mối liên hệ giữa quyết định quy hoạch với đời sống văn hóa. Sử dụng đất, tổ chức giao thông, giữ gìn không gian quen thuộc hay phân bổ nguồn lực giữa các khu dân cư đều tác động đến khả năng tiếp cận và thụ hưởng văn hóa của người dân. Chị nhấn mạnh: “Một quyết định có cân nhắc đầy đủ những yếu tố ấy sẽ giúp thành phố tránh được những tổn thất mà sau này dù có thật nhiều tiền cũng khó khôi phục”.

Quy hoạch phải bảo đảm cơ hội thụ hưởng văn hóa

Sau quá trình thực hiện loạt bài, điều khiến nhà báo Nguyễn Thị Toan trăn trở nhất là khoảng cách giữa việc xác định người dân là trung tâm trong quy hoạch với khả năng họ thực sự được thụ hưởng văn hóa.

“Có thêm công trình chưa có nghĩa mọi người đều có thêm cơ hội sử dụng, thụ hưởng”, chị chia sẻ.

Với Hà Nội hướng tới quy mô khoảng 20 triệu dân, chị đặt vấn đề bảo đảm cơ hội tiếp cận văn hóa cho mọi cư dân. Nếu các thiết chế vẫn tập trung chủ yếu ở trung tâm, quá trình mở rộng đô thị có thể làm gia tăng khoảng cách thụ hưởng.

Theo chị, quy hoạch cần tính đến mạng lưới thư viện, công viên và nơi sinh hoạt cộng đồng gắn với các khu dân cư, đồng thời bảo đảm khả năng tiếp cận bằng giao thông công cộng. Một đứa trẻ ở khu đô thị mới hay một gia đình ở ngoại thành cũng cần có điều kiện tham gia đời sống văn hóa thường xuyên.

Cơ hội thụ hưởng còn phụ thuộc vào cách các công trình được vận hành. Một thư viện mở cửa vào giờ người lao động khó đến, hay một công viên thiếu đường tiếp cận thuận tiện, đều có thể hạn chế hiệu quả sử dụng dù được đầu tư lớn. Những yếu tố như giờ mở cửa, chi phí, giao thông và hoạt động thường xuyên cần được tính đến ngay từ khâu quy hoạch.

Nhà báo Nguyễn Thị Toan cũng cho rằng quyền thụ hưởng văn hóa không chỉ là sử dụng các thiết chế có sẵn. Người dân còn có nhu cầu được sáng tạo, góp ý về không gian sống và tham gia gìn giữ di sản. Ở làng cổ, làng nghề, quyền ấy gắn với sinh kế và điều kiện trao truyền nghề nghiệp. "Nếu chỉ giữ được kiến trúc mà người dân không còn muốn ở lại, hoặc không còn người nối nghề, sức sống văn hóa có thể mai một", chị bày tỏ.

Qua loạt bài “Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm: Từ mạch nguồn văn hiến đến dáng hình tương lai”, nhà báo Nguyễn Thị Toan muốn góp thêm góc nhìn về văn hóa trong các quyết định quy hoạch Thủ đô. Theo chị, quy hoạch cần được đánh giá từ đời sống sau khi thực hiện: người dân có thêm nơi sinh hoạt chung, tiếp cận thư viện và công viên thuận tiện hơn, có cơ hội góp ý về những thay đổi ảnh hưởng đến mình hay không.

Đó cũng là cách quyền thụ hưởng văn hóa được xem xét ngay từ khi xây dựng phương án phát triển, đồng thời gắn việc gìn giữ di sản với cuộc sống của những người đang tạo nên sức sống cho Hà Nội.