Hà Nội trong tầm nhìn vượt thế kỷ: Để người dân và những giá trị văn hóa đi vào tương lai

Tọa đàm truyền hình “Thủ đô Hà Nội trong tầm nhìn vượt thế kỷ” của nhóm tác giả Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội đạt giải B tại Giải Báo chí về phát triển văn hóa và xây dựng người Hà Nội văn minh, thanh lịch lần thứ IX – năm 2026.

Không bắt đầu từ bản vẽ quy hoạch

“Với một đề tài có tầm nhìn dài hạn như vậy, điều chúng tôi băn khoăn trước hết là làm sao để khán giả thấy câu chuyện quy hoạch có liên quan đến cuộc sống của mình”, Thượng tá Lê Quang Huy, Trưởng phòng Thời sự Truyền hình, Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội, chia sẻ về cách tiếp cận khi thực hiện tác phẩm.

Thay vì chỉ giới thiệu những định hướng phát triển hay các mốc quy hoạch trong tương lai, ê-kíp bắt đầu từ những vấn đề người dân đang đối mặt. Khu chung cư HH Linh Đàm là một trong những điểm xuất phát, với áp lực về mật độ dân cư, giao thông, trường học, cây xanh và không gian công cộng. Đặt thực tế ấy bên cạnh định hướng phát triển đô thị đa cực, chương trình mở ra câu hỏi về khả năng giải quyết những bất cập hiện hữu bằng các lựa chọn quy hoạch dài hạn.

“Chúng tôi không bắt đầu kịch bản bằng việc chia thời lượng cho từng chuyên gia, mà bằng những câu hỏi cần được giải đáp”, ông Huy nói.

Lựa chọn này chi phối cách xây dựng toàn bộ chương trình. Mở đầu bằng mô hình quy hoạch tại Bảo tàng Hà Nội, ê-kíp chuyển sang đời sống ở HH Linh Đàm, đặt tầm nhìn phát triển tương lai bên cạnh những áp lực đang tồn tại. Từ đó, mạch nội dung mở rộng sang phát triển đô thị đa cực, tổ chức không gian sông Hồng, giao thông, công nghệ, tái định cư và nguồn lực thực hiện.

Các chuyên gia được lựa chọn theo từng vấn đề. GS.TS Hoàng Văn Cường phân tích ở góc độ kinh tế phát triển, nguồn lực và cơ chế; ThS.KTS Nguyễn Ngọc Huy tập trung vào không gian đô thị, hạ tầng; PGS.TS Lưu Thế Anh đề cập quản lý lưu vực sông và an toàn thoát lũ. Nhà nghiên cứu Vũ Thị Tuyết Nhung góp góc nhìn về ký ức, nếp sống của các làng ven sông; TS Nguyễn Ngọc Hiếu tại HITC Hub đề cập vai trò của công nghệ trong quản lý đô thị.

Theo ông Huy, phần trao đổi trước phải gợi mở được vấn đề cho phần sau, thay vì để các cuộc phỏng vấn đứng riêng lẻ. Nhờ đó, câu chuyện quy hoạch được triển khai theo mạch từ thực trạng đến định hướng, từ định hướng đến những điều kiện cần thiết để thực hiện.

Những câu hỏi theo người dân vào chương trình

Để câu chuyện không chỉ xoay quanh góc nhìn của chuyên gia, ê-kíp đưa vào tọa đàm những người đi làm hằng ngày trên các tuyến đường đông đúc, các gia đình làm nghề gốm ở Bát Tràng và người dân phường Hồng Hà nhận đất tái định cư tại Thư Lâm.

Mỗi nhóm nhân vật đặt ra một vấn đề riêng. Áp lực giao thông gắn với nhu cầu đi lại; câu chuyện làng nghề liên quan đến không gian sản xuất và khả năng duy trì sinh kế; còn tái định cư không chỉ là chuyển đến nơi ở mới, mà còn là việc làm, trường học, dịch vụ thiết yếu và sự ổn định cuộc sống.

Từ những chất liệu ấy, câu chuyện trục cảnh quan sông Hồng không dừng ở tổ chức cảnh quan hay hạ tầng. Các vấn đề về thoát lũ, không gian sinh thái, làng nghề, làng cổ và cộng đồng dân cư ven sông được đặt trong cùng một mạch nội dung. Khi không gian thay đổi, người dân sẽ tiếp tục sinh sống, làm việc và duy trì nghề truyền thống như thế nào?

Đó cũng là điểm giao giữa quy hoạch và văn hóa trong cách tiếp cận của nhóm. Những người làm gốm ở Bát Tràng, người làm nghề mộc tại Thiết Úng, không gian Văn Miếu Đông Ngàn và các làng ven sông không chỉ đại diện cho những địa danh hay giá trị truyền thống. Văn hóa còn hiện diện trong nghề nghiệp, nếp sống và sự gắn bó của cộng đồng với nơi họ sinh sống.

Bởi vậy, bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc giữ lại dấu tích kiến trúc hay tên gọi của một làng nghề. Cần tính đến điều kiện để người dân tiếp tục sản xuất, duy trì sinh kế và truyền lại nghề truyền thống. Nếu không gian sống thay đổi mà những điều kiện ấy không được bảo đảm, việc gìn giữ văn hóa sẽ đối mặt với những thách thức ngay trong đời sống thường ngày.

Câu chuyện tái định cư cũng được đặt trong những câu hỏi cụ thể mà ông Huy chia sẻ: trường học có gần nơi ở mới không, người cao tuổi có chỗ đi bộ và gặp gỡ hàng xóm không, người dân có thể tiếp tục công việc để ổn định cuộc sống không?

Những câu hỏi này đưa vấn đề từ việc bố trí chỗ ở sang chất lượng cuộc sống sau di dời. Nơi ở mới cần được xem xét không chỉ ở hạ tầng, mà còn ở cơ hội việc làm, không gian văn hóa và khả năng duy trì các mối quan hệ cộng đồng.

Ê-kíp còn đặt ra vấn đề để người dân có đất bị thu hồi được tham gia và hưởng lợi từ dự án. Đây là cách mở rộng câu chuyện từ quyền lợi trước mắt sang việc chia sẻ thành quả phát triển với những người chịu tác động trực tiếp. "Các băn khoăn của người dân cần được phản ánh ngay cả khi chưa có câu trả lời đầy đủ, bởi đó là cơ sở để tiếp tục trao đổi về giải pháp và trách nhiệm trong quá trình thực hiện quy hoạch", Thượng tá Lê Quang Huy nhấn mạnh.

“Tái thiết” phải đi cùng “Đồng lòng”

Ở phần cuối tọa đàm, các chuyên gia nhắc đến hai từ “Tái thiết” và “Đồng lòng”. Hai khái niệm gắn với yêu cầu đổi mới không gian đô thị và sự tham gia của người dân trong quá trình thay đổi.

Sự đồng thuận không thể chỉ dừng ở mục tiêu chung. Người dân cần được cung cấp thông tin rõ ràng, được lắng nghe và được bảo đảm quyền lợi trong thực tế. Những vấn đề về nơi ở, sinh kế, việc làm hay khả năng duy trì nghề truyền thống vì thế không nằm ngoài câu chuyện quy hoạch, mà là một phần của quá trình hiện thực hóa các định hướng phát triển.

Nhìn lại quá trình thực hiện, Thượng tá Lê Quang Huy cho rằng, lựa chọn xuyên suốt của Toạ đàm “luôn trở lại với con người khi bàn về quy hoạch”. Bên cạnh câu hỏi Hà Nội sẽ có diện mạo như thế nào trong tương lai, còn là câu hỏi người dân sẽ sống ra sao trong không gian mới, những giá trị nào có thể tiếp tục được gìn giữ và điều kiện nào cần được bảo đảm để quá trình phát triển không làm gián đoạn sinh kế, nếp sống cộng đồng.

Từ HH Linh Đàm đến các làng nghề ven sông, từ áp lực giao thông đến những gia đình phải tái định cư, các chất liệu đời sống giúp tọa đàm kết nối tầm nhìn dài hạn với những vấn đề cần giải quyết hôm nay. Bởi sự thay đổi của đô thị không chỉ nằm ở diện mạo không gian, mà còn ở những điều kiện để người dân tiếp tục sống, làm việc và gắn bó với Hà Nội.