5 cửa ô 'hồi sinh' trên những toa tàu

Du lịch đô thị đang đứng trước yêu cầu phải làm mới cách kể câu chuyện di sản, khi những hành trình ngắn, nhanh và lặp lại ngày càng bộc lộ sự bão hòa. Trước thực tế đó, Hà Nội vừa đưa vào vận hành một sản phẩm du lịch văn hóa theo hướng chậm rãi, nhập vai và giàu cảm xúc: Đoàn tàu “Hà Nội 5 cửa ô”.

Không chỉ là một chuyến đi, con tàu được thiết kế như một không gian văn hóa đang chuyển động, nơi ký ức Thăng Long được đánh thức ngay trong quá trình di chuyển, thông qua âm nhạc, kiến trúc, ánh sáng và những thức quà quen thuộc của Hà Nội.

Không gian di sản lần này không nằm cố định trong bảo tàng hay phố cổ, mà hiện hữu trong từng toa tàu đang lăn bánh. Di sản không đứng yên để ngắm nhìn, mà đi cùng du khách suốt hành trình, tạo ra trải nghiệm “sống trong ký ức” thay vì chỉ dừng lại ở sự hoài niệm.

Nguồn lực văn hóa cần được kích hoạt

Có lẽ, điều quan trọng nhất mà “Hà Nội 5 cửa ô” gợi ra không phải là sự mới lạ thuần túy, mà là cách Hà Nội đang tự kể về mình bằng một ngôn ngữ mềm mại hơn, sống động hơn. Di sản không nằm yên trong sách, trong tường thành hay trong bảo tàng, mà có thể chuyển động, có thể ngân lên và có thể hiện diện ngay trong khoảnh khắc ta ngồi trên một toa tàu, nhìn ra cửa sổ, để Hà Nội đi ngang qua như một ký ức đang sống.

Áp lực lên các không gian công cộng truyền thống đang khiến Hà Nội phải tìm kiếm những “mặt bằng văn hóa” mới trong lòng đô thị. Phố cổ, hồ Hoàn Kiếm hay hệ thống bảo tàng hiện hữu không còn đủ sức đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của người dân và du khách.

Trước sức ép quỹ đất hạn chế, những hạ tầng vốn chỉ mang tính chức năng như đường sắt đang được “đánh thức” như một nguồn lực mềm, cho phép văn hóa len vào đời sống đô thị mà không phá vỡ cấu trúc không gian hiện hữu.

Tại ga Hà Nội, đoàn tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô” chính thức ra mắt và đi vào khai thác như một sản phẩm du lịch văn hóa chuyên biệt. Không đơn thuần là phương tiện di chuyển, con tàu được xây dựng như một “cuộc du ngoạn trên đường ray”, nơi kiến trúc, ẩm thực và âm nhạc cùng tham gia kể câu chuyện về đô thị.

Điểm đáng chú ý của “Hà Nội 5 cửa ô” nằm ở việc biến chính không gian tàu hỏa thành một phần của điểm đến. Những toa tàu hai tầng lần đầu tiên được khai thác theo hướng du lịch văn hóa tại Việt Nam không chỉ phục vụ nhu cầu ngắm cảnh, mà còn tạo ra không gian tương tác, thưởng thức và chiêm nghiệm. Trên tuyến Thăng Long - Kinh Bắc, đích đến không chỉ là ga Từ Sơn, mà chính quá trình di chuyển mới là phần cốt lõi của trải nghiệm.

Theo định hướng của đơn vị khai thác, sản phẩm được xây dựng trên tinh thần du lịch chậm - xu hướng đang lan rộng tại nhiều đô thị lớn trên thế giới. Thay vì chạy theo số lượng điểm đến, “Hà Nội 5 cửa ô” khuyến khích du khách ở lại lâu hơn trong một không gian, lắng nghe câu chuyện, cảm nhận nhịp sống và kết nối với ký ức đô thị bằng nhiều giác quan.

Trong cuộc trao đổi về sản phẩm “Hà Nội 5 cửa ô”, PGS.TS Phạm Trung Lương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch (Cục Du lịch quốc gia Việt Nam), cho rằng Hà Nội là một Thủ đô đặc biệt khi hội tụ nhiều tầng văn hóa Đông - Tây, từ kiến trúc Pháp, hệ thống phố xá, đến dấu ấn phương Đông và ký ức về các cửa ô - những cột mốc không gian từng định hình cấu trúc đô thị Thăng Long.

Chính vì vậy, việc lấy cảm hứng từ “5 cửa ô” không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn là cách làm dày thêm trải nghiệm văn hóa cho du khách. Di sản ở đây không được kể bằng những con số hay mốc niên đại, mà bằng cảm xúc, âm thanh, hình ảnh và sự tham gia trực tiếp của người trải nghiệm.

Nếu coi hành trình Thăng Long - Kinh Bắc là một sợi chỉ nối hai miền di sản, thì từng toa tàu lại là những “cánh cửa thời gian” mở ra các lát cắt ký ức Hà Nội. Không gian bên trong được thiết kế với các chất liệu quen thuộc: Gạch bông, bảng tin khu tập thể, cửa nan chớp Pháp cổ, tranh Đông Hồ, hình ảnh cầu Long Biên, dòng sông Hồng được cách điệu trên trần và sàn toa tàu. Những chi tiết ấy không quá dày đặc, nhưng vừa đủ để gợi nhớ, để Hà Nội hiện diện một cách tự nhiên trong từng góc nhìn.

PGS.TS Phạm Trung Lương nhấn mạnh, điểm đáng chú ý của sản phẩm không chỉ nằm ở việc phục dựng ký ức, mà ở cách kết hợp giá trị truyền thống với yếu tố hiện đại. Ánh sáng, âm thanh, cách tổ chức không gian được tính toán để tạo cảm giác “đắm chìm”, giúp du khách không chỉ nhìn thấy di sản, mà thực sự sống trong không gian ấy.

Ở góc độ rộng hơn, sự xuất hiện của “Hà Nội 5 cửa ô” cho thấy một cách tiếp cận mới với di sản đô thị: Thay vì trưng bày để ngắm nhìn, di sản được đưa vào vận hành như một phần của đời sống. Du khách không đứng ngoài quan sát, mà trở thành người tham gia trong dòng chảy ký ức. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều đô thị di sản trên thế giới theo đuổi, khi di sản không còn được xem là “vật thể cần bảo tồn”, mà là “nguồn lực văn hóa cần được kích hoạt” để tạo ra giá trị kinh tế - xã hội bền vững.

Trải nghiệm di sản bằng các giác quan

Không gian văn hóa trên tàu “Hà Nội 5 cửa ô” không chỉ được dựng nên bằng hình ảnh, mà còn bằng âm thanh và hương vị. Trong suốt hành trình, du khách được thưởng thức các làn điệu hát xẩm, chèo, quan họ, xen kẽ với âm nhạc đương đại.

Đáng chú ý, trải nghiệm không dừng ở việc nghe biểu diễn, mà mở ra sự tương tác: Du khách có thể trò chuyện với nghệ sĩ, tham gia hát, tham gia chơi nhạc, biến văn hóa truyền thống thành hoạt động sống động, gần gũi.

Song song với âm nhạc là ẩm thực - những thức quà Hà Nội được lựa chọn theo mùa như cốm, trà sen ướp hoa nhài, các món bánh nhẹ. Đây không phải là một bữa ăn đầy đủ, mà là cách Hà Nội “mời” du khách nếm thử nhịp sống của mình, bằng những hương vị nhỏ bé nhưng giàu ký ức. Mỗi thức quà trở thành một mảnh ghép trong câu chuyện di sản, giúp trải nghiệm trở nên trọn vẹn hơn.

Chia sẻ sau hành trình, ông Michael Thompson, du khách đến từ Australia, cho biết ông từng tham gia nhiều tour tham quan di sản tại châu Á, nhưng hiếm khi có trải nghiệm “chậm và gần” như trên chuyến tàu này. “Tôi không chỉ nhìn thấy Hà Nội, mà còn nghe, ngửi và cảm nhận nó.

Âm nhạc, trà sen và cả cách mọi người trò chuyện trên tàu khiến tôi có cảm giác mình đang sống trong câu chuyện của thành phố, chứ không phải đứng ngoài quan sát”, ông nói. Theo ông, việc di sản được kể bằng nhiều giác quan giúp du khách nước ngoài dễ tiếp cận và ghi nhớ hơn so với những hình thức tham quan truyền thống.

Khi tàu dừng tại ga Từ Sơn - điểm kết nối sang không gian di sản Kinh Bắc - du khách tiếp tục hành trình khám phá đền đài, làng nghề, chùa cổ và làn điệu quan họ. Tuy nhiên, theo nhiều du khách, chính trải nghiệm trên tàu đã tạo ra một “độ lắng” cần thiết, giúp họ tiếp nhận không gian di sản bên ngoài với tâm thế chậm rãi và sâu sắc hơn.

Sản phẩm du lịch đô thị và bài toán quản lý

Đánh giá về sản phẩm “Hà Nội 5 cửa ô”, ông Nguyễn Văn Tài - Giám đốc Công ty Du lịch VietSense, cho rằng hành trình từ Hà Nội đến Bắc Ninh chỉ trong nửa ngày nhưng mang lại trải nghiệm đa tầng, kết nối nhiều hoạt động văn hóa theo cách mới.

Với những câu chuyện được kể bằng trải nghiệm trực tiếp, sản phẩm này không chỉ thu hút khách nội địa, mà còn có tiềm năng hấp dẫn khách quốc tế - nhóm du khách ngày càng quan tâm đến các giá trị bản sắc và trải nghiệm “cổ thật”.

Ở góc nhìn chiến lược, PGS.TS Phạm Trung Lương cho rằng, nhu cầu trải nghiệm văn hóa - lịch sử của du khách hiện nay là rất rõ. Sự quan tâm đối với các điểm đến như Hà Giang, Hội An, Huế hay các sản phẩm du lịch đường tàu tại Hà Nội cho thấy xu hướng chung: Du khách đang tìm đến những không gian gắn với ký ức, với bản sắc và với câu chuyện đô thị.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, thách thức lớn nhất của sản phẩm không nằm ở ý tưởng, mà ở nhận thức và năng lực quản lý. Du lịch đường tàu, đặc biệt trong không gian đô thị, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành du lịch và ngành đường sắt.

Ngành du lịch cần đảm bảo nguồn khách, tổ chức trải nghiệm hài hòa; ngành đường sắt cần đảm bảo an toàn, lịch trình và chất lượng vận hành. Khi hai lĩnh vực này nhìn nhận đúng vai trò của nhau, sản phẩm mới có thể vận hành ổn định và bền vững.