NATO lên kế hoạch “châu Âu hóa” khi rủi ro Mỹ rút lui gia tăng

Kế hoạch dự phòng này, theo nguồn tin từ tờ Wall Street Journal, được một số quan chức gọi là “NATO châu Âu”, nhằm giúp lục địa này có thể tự phòng vệ bằng chính các cấu trúc quân sự hiện có của liên minh nếu Mỹ rút lực lượng hoặc từ chối hỗ trợ.

Trọng tâm là tăng vai trò của các nước châu Âu trong hệ thống chỉ huy và kiểm soát, đồng thời từng bước thay thế các năng lực quân sự do quân đội Mỹ đảm nhiệm.

Theo các bên tham gia, mục tiêu không phải là thay thế NATO, mà là “châu Âu hóa” liên minh — duy trì năng lực răn đe đối với Nga, bảo đảm tính liên tục trong tác chiến và độ tin cậy của lá chắn hạt nhân ngay cả khi Mỹ giảm vai trò.

Ý tưởng này được manh nha từ năm ngoái nhưng tăng tốc sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump dọa giành quyền kiểm soát Greenland từ Đan Mạch và trở nên cấp bách hơn khi châu Âu từ chối ủng hộ chiến dịch của Mỹ tại Iran.

Yếu tố mang tính quyết định là sự thay đổi tại Berlin. Trong nhiều thập kỷ, Đức phản đối các đề xuất tăng cường tự chủ quốc phòng châu Âu, thay vào đó duy trì Mỹ là trụ cột an ninh. Tuy nhiên, dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz, quan điểm này đang thay đổi do lo ngại về độ tin cậy của Washington trong và sau nhiệm kỳ của ông Trump.

Thách thức là rất lớn. Toàn bộ cấu trúc NATO được xây dựng xoay quanh vai trò lãnh đạo của Mỹ, từ hậu cần, tình báo đến vị trí chỉ huy quân sự cao nhất. Việc thay thế những năng lực này đòi hỏi không chỉ nguồn lực mà còn cả sự thay đổi căn bản về tư duy chiến lược.

Các nước châu Âu hiện tìm cách gánh vác nhiều trách nhiệm hơn — điều ông Trump từ lâu yêu cầu. Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết liên minh sẽ trở nên “được dẫn dắt bởi châu Âu nhiều hơn”.

Khác biệt là lần này, động lực đến từ chính châu Âu. Trong những ngày gần đây, ông Trump gọi các đồng minh là “hèn nhát” và mô tả NATO là “con hổ giấy”, đồng thời ám chỉ Tổng thống Nga Vladimir Putin cũng nhận thức rõ điều đó.

“Quá trình chuyển gánh nặng từ Mỹ sang châu Âu đang diễn ra và sẽ tiếp tục,” Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb cho biết. “Điều quan trọng là phải quản lý quá trình này một cách có kiểm soát, thay vì để Mỹ rút lui đột ngột.”

Ông Stubb nhấn mạnh thông điệp gửi tới Washington là đã đến lúc châu Âu đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn đối với việc đảm bảo an ninh của chính mình.

Đầu tháng này, ông Trump tiếp tục dọa rút Mỹ khỏi NATO nếu các đồng minh không ủng hộ chiến dịch tại Iran. Dù việc rời liên minh cần Quốc hội thông qua, Tổng thống Mỹ vẫn có thể điều chỉnh việc triển khai lực lượng hoặc giảm hỗ trợ bằng quyền hạn tổng tư lệnh.

Sự thay đổi của Đức đã mở đường cho một sự đồng thuận rộng hơn giữa Anh, Pháp, Ba Lan, các nước Bắc Âu và Canada, hướng tới một “liên minh tự nguyện” trong lòng NATO.

“Chúng tôi đang chuẩn bị và thảo luận không chính thức với các đối tác cùng chí hướng để sẵn sàng lấp khoảng trống khi cần thiết,” Đại sứ Thụy Điển tại Đức Veronika Wand-Danielsson cho biết.

Tuy vậy, những câu hỏi thực tế vẫn còn bỏ ngỏ: ai sẽ điều hành hệ thống phòng không, duy trì hành lang tiếp viện cho Ba Lan và Baltic, hay vận hành mạng lưới hậu cần và các cuộc tập trận quy mô lớn nếu thiếu vai trò của Mỹ.

Một yếu tố khác là nghĩa vụ quân sự bắt buộc, vốn đã bị nhiều nước bãi bỏ sau Chiến tranh Lạnh. “Xét về giáo dục công dân và sự đoàn kết quốc gia, khó có gì hiệu quả hơn nghĩa vụ quân sự,” ông Stubb nói.

Các nước châu Âu cũng đang đẩy nhanh phát triển những năng lực còn thiếu so với Mỹ, từ chống ngầm, trinh sát không gian đến tiếp nhiên liệu trên không. Dự án tên lửa hành trình tàng hình và vũ khí siêu vượt âm giữa Đức và Anh được xem là ví dụ tiêu biểu.

Dù vậy, tham vọng này khó có thể hoàn tất trong ngắn hạn. Vị trí Tư lệnh tối cao NATO tại châu Âu luôn do người Mỹ nắm giữ, trong khi chỉ Washington mới cung cấp “ô hạt nhân” bao trùm toàn châu lục.

Các nước châu Âu, dù đang đảm nhận nhiều vai trò hơn, vẫn thiếu năng lực cốt lõi sau nhiều năm chi tiêu quốc phòng thấp. “Quá trình ‘châu Âu hóa’ NATO lẽ ra phải diễn ra từ lâu,” cựu đô đốc Mỹ James Foggo nhận định, đồng thời cho rằng châu Âu cần tăng tốc đầu tư.

Khoảng trống lớn nhất nằm ở tình báo và răn đe hạt nhân. Các quan chức thừa nhận không thể nhanh chóng thay thế hệ thống vệ tinh và cảnh báo tên lửa của Mỹ, buộc Pháp và Anh phải xem xét mở rộng vai trò chiến lược.

Đức và Pháp thậm chí đã bắt đầu thảo luận khả năng mở rộng lá chắn hạt nhân của Paris cho các nước châu Âu khác.

Chính ông Trump cũng thừa nhận điểm khởi đầu của căng thẳng. “Mọi chuyện bắt đầu từ Greenland,” ông nói. “Chúng tôi muốn Greenland. Họ không đồng ý, và tôi nói: ‘Vậy thì tạm biệt.’”

Phó Thủ tướng Ba Lan Radoslaw Sikorski sau đó phản hồi ngắn gọn: “Đã ghi nhận.”