Cách tiếp cận mới trong xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi)

Chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo

Thủ đô Hà Nội là trung tâm đầu não chính trị, hành chính quốc gia cũng là cực tăng trưởng quan trọng của cả nước, quy mô nền kinh tế đạt 63 tỷ USD, hiện đóng góp khoảng 16-17% GĐP và hơn 18% thu ngân sách Quốc gia, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) năm 2025 tăng 8,16%,

Bên cạnh những thành tựu nổi bật, Hà Nội đang đối mặt với nhiều vấn đề như việc, mật độ dân số khu vực nội đô đã vượt 40.000 người/km², cao gấp nhiều lần tiêu chuẩn quy hoạch; tốc độ gia tăng phương tiện cá nhân khoảng 4-5%/năm, gây áp lực lớn lên hạ tầng giao thông. Ô nhiễm không khí thường xuyên ở mức cảnh báo cao, trong khi tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý ở mức thấp. Những con số này cho thấy rõ yêu cầu cấp thiết phải có đột phá về thể chế.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và trước đó là Nghị quyết số 66-NQ/TW đặt ra yêu cầu phải có những đột phá về thể chế để tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo động lực cho sự phát triển chung của cả nước.

Đặc biệt, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 17-3-2026 về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã đặt ra yêu cầu phải xây dựng một khuôn khổ pháp lý vượt trội, đủ mạnh để Hà Nội phát triển tương xứng với vị thế và tầm nhìn trở thành thành phố toàn cầu vào năm 2065.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) thể hiện ở sự chuyển đổi căn bản từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển - một bước tiến mang tính đột phá trong cách tiếp cận xây dựng pháp luật đối với đô thị đặc biệt.

Dự thảo Luật hướng tới việc mở rộng tối đa “không gian pháp lý” để thúc đẩy phát triển, trao quyền chủ động nhiều hơn cho chính quyền thành phố, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Chủ thể “kiến tạo chính sách”

Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn cho biết, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) phản ánh sự thay đổi sâu sắc tư duy xây dựng thể hiện ở các điểm:

Thứ nhất, chuyển từ “thực thi chính sách” sang “thiết kế chính sách”: Một trong những điểm đột phá nổi bật của dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 là việc chuyển đổi căn bản vai trò của chính quyền thành phố từ “thực thi chính sách” sang “chủ động thiết kế chính sách”.

Nếu như trước đây, Hà Nội chủ yếu thực hiện các quy định, cơ chế do Trung ương ban hành theo hướng thống nhất, thì với cách tiếp cận mới, thành phố được trao thẩm quyền rộng hơn để chủ động xây dựng, lựa chọn và điều chỉnh các chính sách phù hợp với đặc thù phát triển của mình.

Đây không chỉ là sự mở rộng về thẩm quyền, mà còn là sự thay đổi về chất trong tư duy quản trị, phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh, linh hoạt trong bối cảnh kinh tế số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Với cơ chế này, Hà Nội từng bước trở thành chủ thể “kiến tạo chính sách”, có khả năng dẫn dắt mô hình phát triển mới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, thành phố toàn cầu trong kỷ nguyên mới.

Thứ hai, phân quyền triệt để, toàn diện theo hướng địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Cụ thể, dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 đã cụ thể hóa một bước tiến mang tính đột phá thông qua việc thiết lập cơ chế phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền thành phố. Cách tiếp cận này thể hiện mức độ phân quyền sâu rộng chưa từng có tiền lệ trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Theo đó, Hà Nội được giao tổng số 192 thẩm quyền (trong đó thẩm quyền của HĐND thành phố: 124; thẩm quyền của UBND thành phố: 56; thẩm quyền của Chủ tịch UBND thành phố: 12); đáng chú ý là có 85 thẩm quyền hoàn toàn mới, 57 thẩm quyền khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên.

Cách tiếp cận này không chỉ dừng lại ở việc chuyển giao nhiệm vụ, mà còn tạo lập một cơ chế vận hành mới, trong đó chính quyền thành phố thực sự trở thành chủ thể trung tâm trong quản trị và phát triển. Việc trao quyền mạnh mẽ cũng mở ra không gian rộng lớn cho đổi mới sáng tạo trong quản trị đô thị, cho phép thành phố chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp với yêu cầu thực tiễn, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực cạnh tranh của Thủ đô trong bối cảnh phát triển mới.

Thứ ba, về xác lập cơ chế pháp lý đặc thù, ưu tiên áp dụng Luật Thủ đô: Cùng với cơ chế phân quyền mạnh mẽ, dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 tiếp tục xác lập một nền tảng thể chế mang tính đột phá thông qua việc khẳng định rõ giá trị pháp lý đặc thù và nguyên tắc ưu tiên áp dụng của Luật Thủ đô. Theo đó, dự thảo Luật xác định là đạo luật có tính chất đặc thù, được ưu tiên áp dụng trong trường hợp có quy định khác với các luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề.

Điểm mới nổi bật là cơ chế cho phép HĐND thành phố chủ động quyết định lựa chọn áp dụng quy định pháp luật thuận lợi hơn cho phát triển Thủ đô khi có sự khác biệt giữa Luật Thủ đô với các văn bản pháp luật được ban hành sau đó. Cơ chế này không chỉ góp phần tháo gỡ những vướng mắc do chồng chéo, mâu thuẫn pháp luật, mà còn tạo lập một “không gian pháp lý mở”, cho phép Hà Nội chủ động thích ứng với những biến động nhanh của thực tiễn phát triển.

Thứ tư, về thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật khác biệt: Dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 còn ghi nhận một điểm đột phá mang tính thể chế sâu sắc, đó là trao cho chính quyền thành phố thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật với nội dung khác với quy định của các cơ quan nhà nước ở Trung ương trong một số trường hợp.

Bên cạnh việc ban hành các văn bản để thi hành Luật Thủ đô khác với các văn bản khác, HĐND và UBND thành phố trong phạm vi thẩm quyền của mình có thể điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, rút ngắn thời gian xử lý nhưng vẫn bảo đảm không làm phát sinh thêm gánh nặng về hồ sơ, điều kiện và chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp; hoặc quy định biện pháp đặc thù để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội khác hoặc chưa có quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ.

Đây là bước tiến chưa từng có tiền lệ, thể hiện mức độ phân quyền thực chất, đồng thời tạo ra công cụ pháp lý linh hoạt để Hà Nội chủ động điều chỉnh, hoàn thiện các cơ chế quản lý phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Thứ năm, về thí điểm cơ chế chính sách: Dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 thí điểm cơ chế, chính sách được thiết kế với tính chất đột phá khi lần đầu tiên trao cho thành phố quyền quyết định thí điểm xây dựng và áp dụng các cơ chế, chính sách, kể cả khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định, nhằm đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển đặc thù của Thủ đô.

Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp, cho phép Hà Nội không chỉ vận hành trong khuôn khổ pháp luật hiện hành mà còn chủ động kiến tạo các cơ chế vượt trội trong các lĩnh vực trọng tâm như tổ chức bộ máy, mô hình quản trị, kinh tế số, đổi mới sáng tạo, quản lý đô thị và huy động nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, thẩm quyền này không mang tính tùy nghi mà được đặt trong một khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ, với hệ thống nguyên tắc rõ ràng nhằm bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, không xâm phạm quyền con người, không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia.

Trên cơ sở chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền của Đảng, HĐND thành phố ban hành nghị quyết để thực hiện thí điểm cơ chế, chính sách cụ thể với đầy đủ nội dung về mục tiêu, phạm vi, cơ chế kiểm soát rủi ro, giám sát, đánh giá và xử lý sau thí điểm. Qua đó, Hà Nội được trao quyền “vượt khung có kiểm soát”, vừa bảo đảm tính linh hoạt, sáng tạo, vừa giữ vững kỷ cương pháp lý trong quá trình phát triển.

Thứ sáu, trách nhiệm giải trình, bảo đảm minh bạch trong thực hiện các thẩm quyền được trao: Dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm giải trình như một nguyên tắc xuyên suốt, gắn liền với việc mở rộng phân quyền và trao quyền chủ động cho chính quyền thành phố.

Theo đó, các cơ quan, tổ chức, cá nhân được giao thẩm quyền phải có trách nhiệm báo cáo, giải trình rõ ràng về căn cứ, quá trình và kết quả thực hiện nhiệm vụ, nhất là đối với các cơ chế đặc thù và thí điểm chính sách. Trách nhiệm giải trình không chỉ được thực hiện trước cơ quan có thẩm quyền mà còn trước nhân dân, bảo đảm tính minh bạch, công khai nhằm kiểm soát quyền lực hiệu quả, qua đó nâng cao chất lượng quản trị và niềm tin của người dân.

Với cách tiếp cận mới mang tính đột phá, dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện một khuôn khổ pháp lý cho quản lý đô thị, mà thực chất là kiến tạo một nền tảng thể chế vượt trội để Hà Nội chủ động bứt phá trong kỷ nguyên phát triển mới.

Từ việc đẩy mạnh phân quyền thực chất, chuyển đổi tư duy trao quyền chủ động thiết kế chính sách, xác lập giá trị pháp lý đặc thù, đến việc trao quyền thí điểm cơ chế, chính sách theo hướng “vượt khung có kiểm soát”, tất cả đã tạo nên một cấu trúc thể chế linh hoạt, hiện đại và thích ứng cao.

Đặc biệt, dự thảo Luật quy định về thí điểm cơ chế chính sách mở ra khả năng để Hà Nội không chỉ vận hành trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, mà còn chủ động kiến tạo các cơ chế mới nhằm giải quyết hiệu quả các vấn đề thực tiễn, đồng thời đóng góp vào quá trình hoàn thiện thể chế chung của quốc gia.

"Dự thảo Luật Thủ đô nếu được Quốc hội thông qua, Hà Nội sẽ có đầy đủ điều kiện để phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt và lan tỏa phát triển, từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành đô thị thông minh, hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực và trên thế giới" - ông Nguyễn Quốc Hoàn nhấn mạnh.