Đổi mới tuyển sinh ngành Sư phạm: Lọc tâm lý đầu vào, đo lường thực chất

Văn phòng Chính phủ vừa ban hành Thông báo số 500/TB-VPCP về kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu tại cuộc họp về các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm giải quyết căn bản tình trạng thừa, thiếu giáo viên, gắn với nâng cao chất lượng đào tạo sư phạm.

Theo đó, Phó Thủ tướng yêu cầu đổi mới cơ chế tuyển sinh các ngành đào tạo giáo viên, bổ sung cơ chế đánh giá năng lực nghề nghiệp và yếu tố tâm lý sư phạm ngay từ đầu vào.

Đồng thời, cải tiến cơ chế kiểm định theo hướng thực chất, đo lường được tác động đối với chất lượng đầu ra và khả năng thích ứng của sinh viên sau khi tốt nghiệp.

Định hướng này đang nhận được sự quan tâm của dư luận, mở ra kỳ vọng về việc xây dựng đội ngũ nhà giáo có chất lượng, tâm huyết và thực sự gắn bó với nghề.

Sàng lọc đầu vào tránh biến thành rào cản hình thức

Theo ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, chủ trương bổ sung các tiêu chí về tâm lý sư phạm và năng lực nghề nghiệp ngay từ khâu tuyển sinh là hướng đi đúng đắn và cấp thiết.

Sự điều chỉnh này thể hiện bước chuyển dịch quan trọng trong tư duy tuyển chọn và đào tạo giáo viên: từ việc chủ yếu đánh giá người học có đủ năng lực học thuật hay không sang đánh giá người học có thực sự phù hợp với nghề nghiệp mà mình lựa chọn hay không.

Ông Tuấn phân tích, nghề sư phạm có một đặc thù rất quan trọng. Giỏi kiến thức chuyên môn chỉ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để trở thành một giáo viên xuất sắc.

Một thí sinh có thể đạt điểm số rất cao ở các môn văn hóa nhưng chưa chắc đã sở hữu khả năng diễn đạt mạch lạc, sự kiên nhẫn trước những khác biệt của từng cá nhân học sinh hay năng lực kiểm soát cảm xúc trong các tình huống sư phạm căng thẳng. Đây là những kỹ năng cốt lõi, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hành nghề, song lại không thể được phản ánh toàn diện chỉ qua điểm thi đầu vào.

Do đó, việc bổ sung tiêu chí tâm lý sư phạm giúp nhận diện sớm sự phù hợp giữa cá nhân và nghề nghiệp. Qua đó, ngành giáo dục có thể giảm thiểu nguy cơ sinh viên chọn ngành học chỉ vì áp lực gia đình, chạy theo xu hướng xã hội hay đơn thuần vì sự ổn định mà thiếu hiểu biết đầy đủ về những áp lực thực tế của nghề giáo.

Tuy nhiên, ông Tuấn đặc biệt lưu ý, không nên xem “tâm lý sư phạm” là một bài kiểm tra phân loại cứng nhắc. Sự phù hợp nghề nghiệp là một tổ hợp đa chiều, bao gồm động cơ, thái độ, khả năng giao tiếp, tinh thần trách nhiệm và sự cầu thị.

“Cần sử dụng nhiều phương pháp đa dạng, tuyệt đối không tạo thêm một kỳ thi nặng tính hình thức. Các tiêu chí chấm điểm phải được chuẩn hóa, minh bạch. Chẳng hạn, có thể đánh giá qua tình huống ứng xử, kiểm tra khả năng lắng nghe, phối hợp và tiếp nhận phản hồi. Cần phân định rạch ròi giữa năng lực cốt lõi để tuyển chọn và những năng lực có thể phát triển trong quá trình đào tạo, tránh biến mọi tiêu chí thành rào cản ngăn bước thí sinh”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Đồng quan điểm này dưới góc độ đặc thù chuyên ngành, TS Bùi Hồng Quân, Trưởng Khoa Giáo dục Mầm non, Trường ĐH Sư phạm TPHCM khẳng định, với đặc thù của ngành Giáo dục Mầm non, nơi giáo viên phải chịu áp lực chăm sóc và giáo dục trẻ nhỏ, bên cạnh việc xét điểm văn hóa và năng khiếu, bổ sung cơ chế đánh giá yếu tố tâm lý sư phạm là bước đi vô cùng cần thiết.

Thực tế, để đảm bảo tính khoa học và không gây quá tải cho khâu tổ chức, các trường có thể linh hoạt áp dụng các bài trắc nghiệm tâm lý nền tảng hoặc trắc nghiệm mức độ phù hợp với nghề giáo viên mầm non nhằm thiết lập bộ lọc đầu vào hiệu quả.

Bàn về bài toán “giữ chân” người tài, ông Trần Anh Tuấn nhìn nhận, việc siết chặt đầu vào có thể giảm tình trạng bỏ nghề, nhưng đó không phải là giải pháp duy nhất.

Quyết định gắn bó với nghề giáo phụ thuộc vào ba nhóm yếu tố cốt lõi: sự phù hợp cá nhân (được giải quyết ở khâu tuyển sinh); chất lượng quá trình đào tạo (tránh việc nặng lý thuyết, thiếu thực hành); và điều kiện làm việc sau tốt nghiệp (thu nhập, áp lực, môi trường).

Vì vậy, cần xây dựng một hệ sinh thái liên thông: từ đánh giá chuẩn đầu vào, tạo điều kiện cho sinh viên cọ xát thực tế sớm, đến hỗ trợ tân binh bằng cơ chế cố vấn chuyên môn khi vừa ra trường.

Kiểm định thực chất, thước đo từ đơn vị sử dụng lao động

Để cơ chế kiểm định chất lượng đào tạo không rơi vào “bệnh thành tích”, ông Trần Anh Tuấn đề xuất hệ thống đánh giá cần phân định rõ giữa năng lực thích ứng của cá nhân giáo viên và điều kiện làm việc thực tế của cơ sở giáo dục. Nếu không, dư luận dễ vô tình đẩy toàn bộ trách nhiệm về những bất cập của môi trường làm việc lên vai người thầy mới ra trường.

Khi dùng tác động đối với học sinh làm thước đo chất lượng, ông Tuấn cảnh báo nguy cơ đánh giá lệch lạc nếu chỉ nhìn vào bảng điểm. Không thể đánh giá một trường sư phạm kém chất lượng chỉ vì giáo viên của trường dạy ở vùng khó khăn, nơi học sinh có xuất phát điểm thấp.

Ngược lại, điểm số cao đôi khi đến từ nền tảng gia đình tốt của học sinh. Thay vào đó, kiểm định thực chất phải đo lường 3 yếu tố: sự tiến bộ của học sinh so với xuất phát điểm; khả năng tạo ra môi trường học tập tương tác, an toàn; và kỹ năng hỗ trợ đa dạng đối tượng người học của giáo viên.

Hệ thống kiểm định phải thu thập dữ liệu độc lập trực tiếp từ các trường phổ thông (đơn vị sử dụng lao động), thay vì chỉ dựa vào báo cáo nội bộ của cơ sở đào tạo.

Cần tập trung vào 4 nhóm thông tin trọng yếu. Thứ nhất, mức độ đáp ứng yêu cầu chuyên môn ban đầu; thứ hai, thời gian cần thiết để tân cử nhân sẵn sàng làm việc độc lập; thứ ba, khả năng tiến bộ và cải thiện sau tuyển dụng; thứ tư, mức độ cập nhật của chương trình đại học so với phổ thông.

Đồng thời, khi thống kê dữ liệu việc làm, các trường sư phạm phải phân tách rõ 3 chỉ số: tỷ lệ có việc làm nói chung; tỷ lệ làm đúng chuyên môn; và tỷ lệ duy trì gắn bó với nghề.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM

Từ thực tiễn đào tạo, TS Bùi Hồng Quân cho biết Khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Sư phạm TPHCM đã và đang đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu “kiểm định thực chất” này. Khoa xác định rõ 3 giá trị cốt lõi cho sinh viên: “Vững chuyên môn – Giỏi nghiệp vụ - Giàu yêu thương”.

Đón đầu chương trình giáo dục mầm non mới do Bộ GD&ĐT dự kiến thí điểm vào năm học 2026-2027, nhà trường liên tục rà soát, tinh chỉnh chương trình đào tạo định kỳ 2 năm một lần.

Theo TS Quân, nhằm đáp ứng yêu cầu đo lường sự thích ứng, ngay từ năm thứ nhất, sinh viên của Khoa đã được cử xuống các cơ sở mầm non để quan sát, trải nghiệm và tự đánh giá mức độ phù hợp với nghề.

Nhà trường đã xây dựng thành công mạng lưới trường mầm non vệ tinh rộng khắp TPHCM và các tỉnh lân cận, bao phủ từ khối công lập, tư thục đến quốc tế. Bên cạnh đó, nhà trường chủ động ký kết hợp tác với các hệ thống giáo dục lớn, đưa trực tiếp các chuyên gia thực chiến vào giảng đường.

"Tiêu chí kiểm định thành công nhất, chân thực nhất chính là phản hồi từ thị trường lao động. Việc duy trì vòng lặp thông tin liên tục giữa nhà trường và các trường mầm non giúp cơ sở đào tạo nhìn nhận rõ những lỗ hổng nghiệp vụ, từ đó điều chỉnh để nhào nặn ra những thế hệ giáo viên vững vàng, sẵn sàng đối mặt và thích ứng với mọi áp lực thực tế của giáo dục hiện đại", TS Quân chia sẻ.