Từ mô hình “Tủ sách cộng đồng” đến “Thư viện số”: Đa dạng hình thức lan tỏa văn hóa đọc

Đây không chỉ là định hướng phát triển xuất bản số, mà còn là bước đi quan trọng trong việc hình thành xã hội học tập, thúc đẩy lan tỏa tri thức rộng khắp.

Điểm đến quen thuộc của người dân địa phương

Thực tế tại Hà Nội, hệ thống hơn 1.000 thư viện, phòng đọc cơ sở cùng 15 thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng đã và đang trở thành “mạch nguồn” nuôi dưỡng thói quen đọc sách trong nhân dân. Đáng chú ý, tại cấp cơ sở, nơi gần dân nhất, các mô hình tủ sách, phòng đọc quy mô nhỏ đang phát huy hiệu quả rõ nét. Có thể kể đến mô hình “Phòng đọc cộng đồng” ở xã Liên Minh không chỉ là nơi lưu giữ sách, mà còn trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi kết nối tri thức và cộng đồng.

Chia sẻ về quá trình hình thành “Phòng đọc cộng đồng” của xã, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Liên Minh Nguyễn Thị Hải Yến cho biết: “Chúng tôi xác định việc xây dựng phòng đọc cộng đồng là bước đi cần thiết để nâng cao tri thức, làm giàu đời sống tinh thần cho người dân. Khi sách đến tận thôn, xóm, văn hóa đọc tự nhiên sẽ thấm sâu, trở thành nhu cầu thiết yếu của mỗi người”.

Với quy mô khoảng 1.500 đầu sách, “Phòng đọc cộng đồng” xã Liên Minh được thiết kế để phục vụ đa dạng đối tượng tiếp cận. Trong đó, hơn 400 sách dành cho thiếu nhi; 500 sách văn học và 200 đầu sách chính trị, nghiệp vụ phục vụ nhu cầu từng đối tượng. Điểm đáng chú ý là việc lựa chọn sách không mang tính ngẫu nhiên, mà dựa trên nguyên tắc “phục vụ đa thế hệ”. Mỗi người dân khi bước vào phòng đọc đều có thể tìm thấy “cuốn sách của mình”. Chính cách làm này đã giúp phòng đọc nhanh chóng trở thành điểm đến quen thuộc của người dân địa phương.

Tại phường Nghĩa Đô, mô hình “Cầu thang văn hóa” của tổ dân phố 17 được hình thành từ năm 1999 đến nay như một biểu tượng văn hóa đặc biệt của cộng đồng. Từ một góc cầu thang vỏn vẹn 20m², người dân đã khéo léo hình thành “thư viện mini” với đầy đủ các loại sách báo: Từ tài liệu pháp luật, nghị quyết đến sách lịch sử, kỹ năng sống…, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, học tập của nhiều lứa tuổi. Không chỉ phục vụ nhu cầu đọc, “Cầu thang văn hóa” còn mang lại những giá trị xã hội thiết thực. Ông Nguyễn Văn Hùng, Tổ trưởng tổ dân phố 17 cho biết: “Từ khi có tủ sách, góc cầu thang luôn có người qua lại đọc sách, trao đổi thông tin. Nhờ vậy, tình hình an ninh trật tự cũng được bảo đảm hơn”.

Đối với những người trẻ, góc đọc sách tại “Cầu thang văn hóa” giống như một buổi học thêm miễn phí. Em Hoàng Tuệ Minh, học sinh lớp 10, Trường Trung học phổ thông Đỗ Mười, chia sẻ: “Chúng em đến đây không chỉ để đọc sách mà còn được nghe các ông, các bác kể chuyện lịch sử, chuyện văn hóa đời sống. Có hôm còn được hướng dẫn cách phân biệt thông tin thật - giả trên mạng. Với chúng em, đây chính là một không gian văn hóa gợi mở, bổ ích và gần gũi”.

Kiến tạo xã hội học tập trong kỷ nguyên số

Song song với các mô hình truyền thống, việc phát triển “Thư viện số” đang mở ra nhiều hướng đi tích cực cho văn hóa đọc. Đơn cử như mô hình “Thư viện số” tại phường Ba Đình đã và đang khai thác hiệu quả công nghệ mã QR trong việc kết nối người đọc với kho tri thức trực tuyến. Với hơn 500 đầu sách thuộc 15 danh mục, người dân chỉ cần quét mã là có thể truy cập kho sách mọi lúc, mọi nơi.

Bí thư Đoàn Thanh niên phường Ba Đình Phạm Thu Phương cho biết: “Đây là sáng kiến của Đoàn Thanh niên phường trong triển khai mã QR đồng thời tại 130 tổ dân phố và một số trường học. Triển khai từ tháng 7-2025 đến nay, mô hình đã thu hút hàng nghìn lượt truy cập, cho thấy người dân, đặc biệt là giới trẻ, ngày càng hứng thú với hình thức tiếp cận văn hóa đọc mới mẻ, thuận tiện này”.

Nếu như phường Ba Đình có mô hình “Thư viện số”, thì tại phường Xuân Đỉnh lại có hệ thống sách số, sách nói, podcast… giúp người dân tiếp cận tri thức đa nền tảng, bên cạnh mô hình “Tủ sách cộng đồng” truyền thống với khoảng 3.000 đầu sách đặt tại trụ sở tiếp công dân của UBND phường. Ông Nguyễn Minh Tú, chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội phường Xuân Đỉnh cho biết: “Dù chưa khánh thành chính thức (dự kiến vào quý II-2026), nhưng mô hình đã thu hút đông đảo người dân đến tìm hiểu. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy nhu cầu đọc trong cộng đồng vẫn rất lớn”.

Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy mô hình vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Theo ông Nguyễn Minh Tú, hiện tủ sách vẫn phải đặt chung tại phòng tiếp công dân, chưa có không gian đọc riêng, cơ sở vật chất còn hạn chế, ảnh hưởng đến trải nghiệm của bạn đọc. Nhu cầu có một phòng đọc độc lập, được bố trí đầy đủ bàn ghế, trang thiết bị phục vụ người dân vì thế trở nên cấp thiết.

Không chỉ dừng lại ở hạ tầng, rào cản về bản quyền cũng đang là vấn đề lớn đối với việc phát triển tủ sách số. Việc số hóa tài liệu để phục vụ cộng đồng hiện vẫn vướng nhiều quy định liên quan đến bản quyền, khiến địa phương gặp khó khăn trong việc mở rộng nguồn tài liệu số. Thực tế này đặt ra yêu cầu cần có cơ chế linh hoạt hơn từ các nhà xuất bản, nhằm tạo điều kiện cho các mô hình thư viện cơ sở phát huy hiệu quả, đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức ngày càng cao của người dân.