Một ngày làm “người xưa”: hành trình trải nghiệm văn hóa giữa lòng Ba Đình

Sáng sớm, khi mặt hồ Trúc Bạch còn bảng lảng sương, Vũ Ngọc Thanh (sinh năm 2005) cùng gần 20 sinh viên lớp Quản lý văn hóa khóa 10, Khoa Di sản văn hóa, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội đã có mặt tại khu vực Đảo Ngọc – Ngũ Xã.

Hôm nay, Thanh cùng các bạn sẽ có một buổi học đặc biệt. Lớp học của các bạn sinh viên bắt đầu từ một bát phở nóng trên những “toa tàu điện” được bố trí dọc ven hồ.

Chuyến trải nghiệm, tham quan không chỉ đơn thuần là tham quan, mà mở ra một hành trình khám phá di sản bằng tất cả giác quan, nơi văn hóa truyền thống được “đánh thức” trong không gian sống động và gần gũi.

Bài học bắt đầu từ phở

Tại điểm dừng chân đầu tiên, các bạn trẻ được Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy trực tiếp giới thiệu về phở Hà Nội, từ nguồn gốc, cách chế biến đến nghệ thuật thưởng thức.

Trong không gian của toa tàu điện Phở-Bún-Sợi, ông Huy chia sẻ rằng phở Hà Nội xuất hiện từ đầu thế kỷ 19 và nhanh chóng trở thành một biểu tượng ẩm thực của Thủ đô.

Từ phở bò truyền thống được làm bằng cách ninh xương lấy nước dùng và chần thịt bò, ngày nay phở đã có nhiều biến thể như phở sốt vang, phở xào, phở tái lăn, phở trộn…

Ông Huy cũng nhấn mạnh rằng phở bò Hà Nội phải ăn với giấm tỏi chứ không phải chanh tươi vì giấm tỏi làm dậy lên vị thơm của thịt bò và nước dùng, còn chanh phù hợp với phở gà hơn.

Dẫn chứng của ông Huy cho thấy sự “chuẩn vị” của phở Hà Nội: “Ở phố Cửa Đông, nhiều hàng phở cổ truyền không bày chanh tươi trên bàn, chỉ có giấm tỏi. Đó mới là cách thưởng thức phở bò đúng kiểu Hà Nội”.

Từ một gia vị nhỏ, câu chuyện về phở mở ra cả chiều sâu văn hóa ẩm thực, nơi mỗi lựa chọn đều phản ánh kinh nghiệm và thói quen tích lũy qua nhiều thế hệ.

Không dừng ở lý thuyết, Ngọc Thanh và các bạn của mình được thưởng thức phở sốt vang, một biến thể quen thuộc của Hà Nội. Sau đó, hành trình tiếp tục với các không gian về trà, cà phê, lúa gạo và mâm cơm truyền thống, được tái hiện sinh động trên từng “toa tàu”.

Mỗi toa tàu được sắp xếp, trang trí chi tiết như một lát cắt đời sống, giản dị nhưng giàu giá trị văn hóa.

Khi ký ức được tái hiện

Điểm nhấn của hành trình là không gian bao cấp tại tòa nhà trung tâm văn hóa số 11 Ngũ Xã. Tại đây, những hiện vật, hình ảnh và cách bài trí đã tái hiện một giai đoạn lịch sử nhiều khó khăn nhưng đậm nghĩa tình.

Trong không gian ấy, chị Anh Thư, người đã có 34 năm kinh nghiệm làm giáo viên, đã giới thiệu và đưa các bạn sinh viên lần lượt đi qua từng không gian quen thuộc của thời bao cấp: Hiệu sách cũ, căn gác xép của khu tập thể, những khẩu hiệu, tranh cổ động, chiếc cổng mang phong cách Liên Xô, cùng nhiều nghề từng tồn tại như lộn cổ áo sơ-mi, bơm mực bút bi hay nấu nước sôi.

Không gian tĩnh lặng như được “giữ nhịp” bởi giọng kể truyền cảm của chị Thư. Các sinh viên chăm chú lắng nghe, gần như không rời mắt, không xao nhãng, theo dõi từng câu chuyện trong bầu không khí lắng đọng của tòa nhà số 11 Ngũ Xã.

Chị Thư nói rằng mình rất muốn tham gia vào những chương trình như hôm nay. “Với tôi, điều quan trọng nhất là truyền tải những giá trị xưa cũ đến với thế hệ trẻ, để các bạn hiểu rõ hơn về lịch sử và đời sống xã hội Việt Nam trong thời kỳ bao cấp”.

Tình cảm và sự nhiệt tình của chị Thư đã chạm đến tâm hồn, trái tim của những bạn trẻ. Trò chuyện của chị Thư, em Vũ Ngọc Thanh chia sẻ: “Đây là một trải nghiệm rất mới mẻ. Nếu không có sự hướng dẫn của thầy cô, có lẽ em cũng không biết đến một ‘bảo tàng đường phố’ như thế này. Trước đây em từng đi qua khu Trúc Bạch nhiều lần nhưng không biết ý nghĩa của các toa tàu”.

Là một người trẻ sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, Thanh cho biết mình luôn quan tâm đến những giá trị xưa cũ của Thủ đô. Điều khiến bạn ấn tượng vừa nằm ở nội dung của chương trình, vừa nằm ở cách tiếp cận mà phường Ba Đình đang thực hiện.

“Ở đây, em không chỉ nhìn mà còn được nghe, được ăn, được trải nghiệm. Cảm giác rất thật, rất gần”, Thanh nói.

Khi bước vào không gian bao cấp, cảm xúc ấy càng rõ nét hơn. “Nhìn cách bài trí ở đây, ‘con’ như được sống lại căn nhà xưa của gia đình”, Thanh nói với “u” Anh Thư.

Một câu nói giản dị nhưng gợi lên sự kết nối tự nhiên giữa ký ức cá nhân và không gian tái hiện.

Không chỉ quan sát, sinh viên còn trực tiếp tham gia làm sản phẩm cùng các nghệ nhân từ thương hiệu Vua Dép Lốp. Từ những chiếc lốp xe cũ, các phụ kiện mang hình dáng “đôi dép cao su” được tạo ra, gợi nhắc một biểu tượng gắn liền với lịch sử dân tộc.

Những trải nghiệm này cho thấy di sản không chỉ để trưng bày, mà có thể tiếp tục sống, tiếp tục lan tỏa trong đời sống hiện đại.

Kết nối di sản với phát triển du lịch

Theo Tiến sĩ Nguyễn Viết Cường, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cách tiếp cận của phường Ba Đình theo lối “kể chuyện” giúp người tham gia hiểu sâu hơn về đời sống dân gian, bên cạnh các di sản nổi tiếng như Hoàng thành Thăng Long.

Ông cho rằng mô hình tại Ba Đình đã kết nối hiệu quả giữa di sản phi vật thể như ẩm thực, tập quán sinh hoạt với hệ thống di tích hiện hữu, tạo nên một trải nghiệm toàn diện.

“Qua đó, chúng ta có thể thấy rõ bức tranh Thăng Long – Hà Nội. Ngoài di tích cung điện, Hà Nội còn nhiều giá trị văn hóa được thể hiện qua đời sống thường nhật của người dân”, ông Cường nhận định.

“Tôi tin rằng đây sẽ là một mô hình tiêu biểu, vừa bảo tồn vừa phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam”, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa nói.

Ở góc độ quản lý địa phương, Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy cho biết việc phát triển sản phẩm du lịch luôn gắn với đặc trưng của địa bàn.

“Để xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch, chúng tôi xác định phải dựa trên tiềm năng, thế mạnh của địa phương. Từ đó, khai thác và giới thiệu các sản phẩm phục vụ du khách có nhu cầu tìm hiểu sâu về Hà Nội và văn hóa người Hà Nội”, ông chia sẻ.

Theo ông Huy, trong thời gian tới, phường Ba Đình sẽ tiếp tục hoàn thiện mô hình này, trong đó điểm nhấn là việc ra mắt không gian trung tâm của tuyến trải nghiệm.

“Chúng tôi sẽ chính thức ra mắt ga trung tâm của tàu điện với trọng trách là nơi bảo tồn ký ức Hà Nội, đồng thời là không gian để du khách chạm vào lịch sử bằng các giác quan như chạm, nghe, nhìn, nếm vào dịp 30/4 và 1/5 sắp tới”.

Kết thúc buổi trải nghiệm, điều đọng lại với Vũ Ngọc Thanh và các bạn của mình là kiến thức và cảm xúc.

Từ một bát phở buổi sớm đến những câu chuyện đời sống, từ không gian bao cấp đến các sản phẩm thủ công, tất cả đã tạo nên một hành trình giúp di sản trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn.

Ở đó, các sinh viên trẻ đã thấy rằng di sản văn hóa không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành một phần có thể cảm nhận bằng chính trải nghiệm cá nhân.

Với Vũ Ngọc Thanh và các bạn, chuyến đi hôm nay còn có nhiều ý nghĩa hơn có thể chỉ là một buổi học. Nhưng cũng có thể là điểm khởi đầu cho một cách nhìn mới về văn hóa, sâu hơn, gần hơn và giàu cảm xúc hơn.