Mở đường cho tài năng công nghệ

Bình đẳng trong tiếp cận giáo dục

Theo dữ liệu của Bộ GD&ĐT, trong kỳ tuyển sinh đại học năm 2026, có hơn 242.000 thí sinh chọn các ngành STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học), trong tổng số 633.000 tân sinh viên nhập học đợt 1, chiếm khoảng 38%. Khoảng 50% thí sinh theo học các ngành STEM chọn những ngành thuộc nhóm được xét học bổng theo Nghị định 179, cho thấy xu hướng dịch chuyển vào các lĩnh vực khoa học, công nghệ mà đất nước đang cần.

- Các chính sách học bổng, hỗ trợ này có ý nghĩa như thế nào với sinh viên, đặc biệt những em có hoàn cảnh khó khăn nhưng đam mê công nghệ?

- Trong bối cảnh các cơ sở giáo dục đại học đẩy mạnh tự chủ tài chính, khiến học phí gia tăng, chính sách học bổng và hỗ trợ sinh viên các ngành công nghệ then chốt có ý nghĩa thiết thực.

Đây là đòn bẩy tài chính quan trọng, giúp tháo gỡ rào cản chi phí và tạo điều kiện để tài năng trẻ yên tâm theo đuổi đam mê. Với sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, chính sách hỗ trợ trực tiếp giúp giảm gánh nặng kinh tế cho gia đình, để các em tập trung vào học tập, nghiên cứu chuyên sâu thay vì thường xuyên lo lắng về chi phí sinh hoạt.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy ý nghĩa của các chính sách học bổng thiết thực. Chẳng hạn, chương trình NSF S-STEM của Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ khẳng định hỗ trợ tài chính cho sinh viên tài năng có thu nhập thấp là yếu tố cốt lõi giúp tăng tỷ lệ duy trì và hoàn thành chương trình học STEM.

Bên cạnh đó, việc gắn học bổng với các tiêu chuẩn về kết quả học tập, như duy trì điểm tích lũy ở mức khá, giỏi, cũng tạo động lực để sinh viên không ngừng rèn luyện, nâng cao trình độ chuyên môn.

Theo tôi, ý nghĩa lớn nhất của chính sách là bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục chất lượng cao đối với học sinh, sinh viên tài năng nhưng còn hạn chế về nguồn lực tài chính.

- Các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ đòi hỏi năng lực tư duy, nghiên cứu sâu và đổi mới sáng tạo. Theo ông, chính sách học bổng có thể thay đổi lựa chọn ngành nghề của học sinh ra sao?

- Đúng vậy, các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ có chương trình đào tạo nặng, yêu cầu tư duy logic cao và thời gian nghiên cứu kéo dài. Trước đây, không ít học sinh tài năng e ngại đăng ký vì lo chi phí đào tạo và thu nhập sau tốt nghiệp có thể không hấp dẫn bằng các ngành kinh tế, dịch vụ.

Do đó, chính sách học bổng quy mô lớn sẽ phát đi tín hiệu định hướng rõ ràng từ Nhà nước và chính quyền địa phương, góp phần thay đổi tâm lý chọn ngành của học sinh, phụ huynh.

Thứ nhất, nâng cao vị thế và sức hấp dẫn của các ngành chiến lược. Học bổng khẳng định vị trí ưu tiên của các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn trong chiến lược phát triển quốc gia. Qua đó, học sinh có thêm niềm tin rằng lựa chọn con đường nghiên cứu đầy thách thức sẽ nhận được sự đồng hành và trân trọng của xã hội.

Thứ hai, thúc đẩy xu hướng chọn ngành gắn với chiến lược phát triển. Kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến cho thấy, điều chỉnh chính sách và mở rộng nguồn lực tài chính có thể tác động đáng kể đến sự dịch chuyển của nhân tài. Chẳng hạn, Trung Quốc đã tái cấu trúc mạnh mẽ danh mục ngành học, bổ sung hàng chục nghìn chỉ tiêu đại học tại các trường hàng đầu cho những ngành như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn và công nghệ sinh học. Hàn Quốc triển khai các chương trình học bổng UIC, gắn kết chặt chẽ đào tạo STEM với doanh nghiệp.

Thứ ba, giải phóng tiềm năng đổi mới sáng tạo. Khi rào cản tài chính được tháo gỡ, học sinh có năng lực tư duy xuất sắc có thể tự tin chọn ngành dựa trên đam mê và tố chất cá nhân, thay vì chạy theo những ngành “hot” mang tính thương mại.

Cần hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ

- Ngoài học bổng, Nhà nước cần có thêm những chính sách nào để người trẻ yên tâm theo đuổi và gắn bó với ngành mình đam mê?

- Học bổng chỉ là bước khởi đầu để thu hút người học. Để tài năng trẻ thực sự yên tâm cống hiến và gắn bó lâu dài với lĩnh vực công nghệ, Nhà nước cần triển khai hệ sinh thái chính sách đồng bộ, toàn diện.

Thứ nhất, xây dựng mô hình hợp tác giữa giáo dục và doanh nghiệp. Cần hình thành cơ chế liên kết chặt chẽ giữa trường đại học và các doanh nghiệp công nghệ lớn. Mô hình này giúp sinh viên tiếp cận phòng thí nghiệm hiện đại, tham gia các dự án thực tế ngay từ khi còn đi học, tương tự cách Hàn Quốc và Trung Quốc triển khai các trung tâm chuyển giao công nghệ và chương trình đào tạo thực địa.

Thứ hai, đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tích hợp, liên ngành. Cần khuyến khích các chương trình đào tạo tích hợp cử nhân - thạc sĩ hoặc mô hình đào tạo song bằng công nghệ. Một ví dụ là Đại học Phục Đán (Trung Quốc) với chương trình thí điểm “Tiến sĩ chuyên ngành tích hợp Thạc sĩ AI”, nhằm trang bị cho sinh viên năng lực ứng dụng công nghệ hiện đại vào các lĩnh vực chuyên sâu.

Thứ ba, bảo đảm đầu ra và môi trường làm việc có chế độ đãi ngộ phù hợp. Cần kết hợp hỗ trợ học phí với cam kết tuyển dụng và cơ chế đãi ngộ hấp dẫn sau tốt nghiệp. Dự thảo chính sách hỗ trợ của TPHCM có yêu cầu sinh viên nhận hỗ trợ cam kết ở lại làm việc trên địa bàn, có nét tương đồng với chương trình Service Obligation Scheme (cam kết phục vụ) thuộc chương trình Tuition Grant của Singapore, hướng đến bảo đảm đầu ra việc làm ổn định cho nhân tài.

Thứ tư, tạo cơ hội giao lưu và hội nhập khoa học quốc tế. Cần hỗ trợ kinh phí để sinh viên, nghiên cứu sinh tham gia hội nghị khoa học quốc tế, thực tập ở nước ngoài; đồng thời nghiên cứu các cơ chế tương tự chính sách hỗ trợ di chuyển quốc tế Aide à la mobilité internationale của Pháp, nhằm nâng cao tầm nhìn và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

- TPHCM có nhiều trường đại học và doanh nghiệp công nghệ trong, ngoài nước đặt trụ sở. Ông kỳ vọng gì vào lực lượng sinh viên tài năng, có năng lực đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của thành phố và cả nước?

- TPHCM là trung tâm giáo dục đại học và đổi mới sáng tạo lớn của cả nước, với hơn 60 trường đại học và khoảng 700.000 sinh viên. Sự hội tụ giữa các cơ sở đào tạo uy tín và mạng lưới tập đoàn công nghệ hàng đầu tạo môi trường thuận lợi để hiện thực hóa các chính sách hỗ trợ.

Tôi đặt kỳ vọng lớn vào lực lượng sinh viên tài năng có năng lực làm chủ công nghệ lõi, tạo nên đội ngũ nhân lực có khả năng tạo đột phá. Kỳ vọng không chỉ dừng ở việc tiếp thu kiến thức mà còn ở khả năng nhanh chóng nắm bắt, làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, thiết kế vi mạch bán dẫn, y tế thông minh và tài chính quốc tế.

Bên cạnh đó, đội ngũ nhân lực công nghệ tài năng sẽ góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế TPHCM. Sinh viên tốt nghiệp từ các chương trình hỗ trợ có thể trở thành lực lượng nhân sự chất lượng cao nòng cốt, phục vụ quá trình chuyển dịch mạnh mẽ của thành phố sang kinh tế số, kinh tế tri thức và các ngành dịch vụ cao cấp.

Các em cũng là nguồn lực đóng góp vào năng lực tự chủ công nghệ của quốc gia. Thành công của sinh viên tài năng tại TPHCM có thể tạo sức lan tỏa, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam, biến tri thức thành lực lượng sản xuất trực tiếp, đồng thời nâng cao vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

- Xin cảm ơn ông!