Làng nghề truyền thống đan đát hơn 100 năm tuổi ở Cà Mau

Nhiều thế hệ giữ lửa nghề

Theo thống kê trên địa bàn ấp Mỹ 1 (nay là ấp Phước Mỹ, xã Phước Long) có hơn 900 hộ, trong đó có gần 250 hộ tham gia hoạt động nghề truyền thống đan đát, chiếm tỷ lệ trên 27%. Trong số đó có những gia đình trải qua nhiều thế hệ gắn bó với nghề.

Ông Phạm Đạt (70 tuổi, ấp Phước Mỹ) cho hay, gia đình ông có 3 đời làm nghề đan đát. Bản thân ông được cha mẹ truyền nghề từ nhỏ, khoảng 14 - 15 tuổi ông đã biết đan.

Trong ký ức của ông Đạt, vào thời kỳ hưng thịnh, ở ấp Mỹ 1 gần như nhà nào cũng làm nghề đan đát và trồng tre, trúc làm nguyên liệu đan. Đi khắp nơi trong làng dễ dàng bắt gặp hình ảnh người dân ngồi chẻ tre, trúc; vót nan, đan sản phẩm, tiếng cười nói, trò chuyện rộn ràng khắp thôn xóm.

“Lúc trước sản phẩm ở làng nghề rất đa dạng như mê bồ chứa lúa, nia, cần xé, vỏ, thúng đựng đồ, nơm, lờ bắt cá… đây đều là những dụng cụ gắn liền trong đời sống sinh hoạt, sản xuất hàng ngày của người dân nông thôn. Hàng hóa làm ra được thương lái khắp vùng Nam kỳ lục tỉnh đến thu mua. Trung bình 1 tháng, mỗi gia đình cung cấp ra thị trường hàng trăm sản phẩm. Nghề này đã nuôi sống biết bao gia đình, giúp nhiều em học hành đến nơi đến chốn”, ông Đạt nhớ lại.

Tương tự, gia đình bà Lê Thị Thủy (ấp Phước Mỹ) cũng có nhiều đời gắn bó với nghề truyền thống ở địa phương. Năm nay bà Thủy ngoài 70 tuổi nhưng có 50 năm theo nghề đan đát. Bà Thủy cho biết, nghề này giờ không còn hưng thịnh như xưa, sản phẩm làm ra giờ thiếu đa dạng do phụ thuộc vào nhu cầu thị trường.

Hiện tại mặt hàng chủ lực của làng nghề là cần xé, được thương lái các tỉnh miền Tây thu mua phục vụ nhu cầu đựng trái cây, thủy sản hoặc lươn thương phẩm rồi đưa đi tiêu thụ. Giá mỗi chiếc cần xé được thu mua dao động từ 40 đến 60 ngàn đồng/chiếc, tùy thời điểm, kích thước và loại cần xé có rim đáy hay không rim (cần xé có rim sẽ chắc chắn và ổn định khi chứa đồ nặng).

Do có thuê nhân công tham gia các công đoạn nên mỗi tháng cơ sở sản xuất của bà Thủy cung cấp ra thị trường khoảng 1.000 sản phẩm cần xé. “Nhiều gia đình chỉ xem đan đát là nghề phụ, còn tôi xem nghề này là nghề chính nên làm quy mô hơn, lúc nào cơ sở cũng thuê hơn 10 nhân công làm việc. Làm nghề này giờ chỉ đủ sống chứ nói để khá giả thì khó. Tôi duy trì đến giờ một phần là muốn giữ nghề truyền thống của cha ông, giữ một phần ký ức tuổi thơ, truyền nghề cho thế hệ trẻ và giúp nhiều người có thêm thu nhập trong lúc nhàn rỗi”, bà Lê Thị Thủy tâm sự.

Theo ông Phạm Đạt, các công đoạn ở làng nghề hiện nay chủ yếu được làm thủ công, từ chọn nguyên liệu, chẻ trúc, vót nan, đến đan thành phẩm. Nghề đan đát không khó chỉ cần chịu học, tỉ mỉ là có thể đan. Nghề này không kén nhân công, già, trẻ, nam, nữ đều có thể tham gia.

Người làm công có thể tham gia đan tại cơ sở sản xuất hoặc mang sản phẩm về nhà làm, trung bình mỗi ngày kiếm từ 130.000 đến 150.000 đồng, cải thiện kinh tế gia đình. Học sinh ở địa phương sau giờ học hoặc cuối tuần cũng thường tham gia các công đoạn phù hợp vừa có thêm thu nhập, vừa giữ gìn nghề truyền thống.

“Chính quyền địa phương có mở một số lớp tập huấn truyền nghề đan đát nên đa phần người dân địa phương ai cũng biết. Chỉ có điều thu nhập từ nghề này không cao nên nhiều người trong độ tuổi lao động vẫn chọn cách rời địa phương đi làm ăn xa”, ông Đạt trăn trở.

Hướng mở nghề đan đát

Theo UBND xã Phước Long, trong 2 năm qua, giá trị sản xuất doanh thu tại làng nghề đan đát ấp Mỹ 1 đạt 3,4 tỷ đồng/năm, thu nhập bình quân đạt 4,5 triệu đồng/người/tháng. Làng nghề đã góp phần giải quyết việc làm cho khoảng 500 lao động thường xuyên tại địa phương, nhất là phụ nữ, người cao tuổi và lao động nhàn rỗi. Quá trình hoạt động của làng nghề đảm bảo các tiêu chí bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, hiện tại sản phẩm của làng nghề làm ra mẫu mã chưa được đa dạng, máy móc thiết bị chưa đáp ứng được yêu cầu, nguồn nhiên liệu cung cấp không đầy đủ… Qua thống kê, vùng nguyên liệu trúc ở địa phương chỉ khoảng 15ha, để có đủ nguyên liệu phục vụ sản xuất các cơ sở phải thu mua ngoài tỉnh tốn thêm chi phí.

Mặt khác, việc tiếp cận các nguồn vốn của người dân ở làng nghề còn hạn chế, do đó gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh, nhất là khả năng thay thế thiết bị, máy móc, đổi mới công nghệ sản xuất.

Người dân chủ yếu sản xuất theo truyền thống, nên khi có đơn đặt hàng với số lượng lớn gặp nhiều khó khăn; việc thu mua nhỏ lẻ làm tăng chi phí đầu vào, giảm doanh thu. Do sản phẩm chủ yếu làm thủ công truyền thống, giá trị gia tăng chưa cao, nên khả năng cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp còn hạn chế.

Hiện nay, lao động trẻ có xu hướng chuyển sang làm việc tại doanh nghiệp hoặc đi lao động ngoài tỉnh, dẫn đến nguy cơ thiếu lực lượng kế thừa nghề truyền thống, ảnh hưởng lớn đến tồn tại và phát triển của làng nghề.

Trước những khó khăn nêu trên, ông Nguyễn Tấn Thức, Chủ tịch UBND xã Phước Long, cho biết chính quyền địa phương đang kiểm tra, rà soát, xác định nhu cầu của người dân làng nghề xem thiếu gì, cần gì để có phương án hỗ trợ thiết thực.

“Nếu người tham gia hoạt động nghề truyền thống thiếu vốn thì chúng tôi sẽ kết nối hỗ trợ vốn; nếu thiếu trang thiết bị thì sẽ xin tỉnh hỗ trợ thêm trang thiết bị; nếu cần mở thêm các lớp tập huấn truyền nghề, đào tạo nghề thì chúng tôi sẽ tổ chức. Ngoài ra, xã cũng tích cực hỗ trợ người dân tìm đầu ra cho sản phẩm; tham khảo một số mô hình của tỉnh bạn kết hợp phát triển làng nghề gắn với du lịch nông thôn và xây dựng nông thôn mới theo hướng bền vững, hiệu quả, gắn kết chặt chẽ với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, bảo vệ môi trường”, ông Thức nói.

Một số hình ảnh tại làng nghề đan đát ấp Mỹ 1, Phước Long: