Giải báo chí 'Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam': Những giá trị vượt khỏi khuôn khổ giải thưởng

Những câu chuyện giáo dục chạm đến cộng đồng

Sau lễ khai giảng năm học 2019 - 2020, những hình ảnh về điểm trường Tắk Pổ, thuộc Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Trà Tập, trên đỉnh Ngọc Linh xuất hiện rộng rãi trên báo chí và mạng xã hội. Một lễ khai giảng giản dị giữa núi rừng, những học sinh nhỏ tuổi trong bộ đồng phục còn mới, cô giáo trẻ Trà Thị Thu cùng các em đón năm học mới trong điều kiện thiếu thốn - đã chạm đến sự quan tâm của nhiều người.

Bộ ảnh “Lễ khai giảng xúc động trên đỉnh Ngọc Linh” của nhà báo Thái Bá Dũng, Báo Tuổi Trẻ, sau đó đoạt Giải Nhất và Giải Đặc biệt tại Giải Báo chí “Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam” năm 2020. Nhưng giá trị của tác phẩm không dừng ở sự ghi nhận nghề nghiệp. Câu chuyện về điểm trường vùng cao được lan tỏa đã mở ra một hành trình kết nối, vận động nhiều tổ chức, cá nhân chung tay cải thiện điều kiện học tập và sinh hoạt cho giáo viên, học sinh.

Tắk Pổ hôm nay có điện mặt trời, đường vào điểm trường thuận lợi hơn, một ngôi trường mới kiên cố được đưa vào sử dụng từ nguồn xã hội hóa. Sự quan tâm còn lan rộng đến đời sống người dân. Triền đồi thơ mộng phía trước trường trở thành điểm cắm trại của khách du lịch mê phượt từ thành phố lên săn mây vào mỗi cuối tuần. Từ những kết nối của cô giáo Trà Thị Thu, các hộ dân trong làng được hỗ trợ xây nhà vệ sinh khép kín. Việc vận động được mở rộng đến hai làng Răng Chuổi, Tu Nương với 43 nhà vệ sinh được hỗ trợ xây dựng và 10 trụ đèn chiếu sáng được trao tặng cho người dân làng Tu Nương.

Một tác phẩm báo chí đã đưa câu chuyện từ một điểm trường xa xôi đến với đông đảo bạn đọc. Từ sự quan tâm ban đầu, những nguồn lực xã hội được kết nối, góp phần giải quyết các nhu cầu cụ thể của nhà trường và cộng đồng.

Cô giáo Trà Thị Thu từng chia sẻ, khi được vinh danh là nhân vật tiêu biểu của Giải năm 2020, cô rất bất ngờ và hạnh phúc vì những điều chân thực về cuộc sống, công việc dạy và học của cô trò miền núi được nhiều người biết đến. Sự ghi nhận ấy tiếp thêm động lực để cô kiên trì với công việc gieo chữ ở vùng khó.

Từ câu chuyện Tắk Pổ có thể thấy một khía cạnh đáng chú ý trong đóng góp của Giải Báo chí toàn quốc "Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam": đưa những vấn đề đằng sau cánh cửa lớp học, trong những bản làng xa xôi đến gần hơn với xã hội. Báo chí không trực tiếp thay thế những chính sách đầu tư cho giáo dục, nhưng có thể giúp cộng đồng nhận diện những thiếu thốn, hiểu hơn về nỗ lực của người trong cuộc và tìm thấy địa chỉ cụ thể để sẻ chia.

Hành trình của thầy giáo Nguyễn Trần Vỹ ở Nam Trà My là một minh chứng khác. Phóng sự “Chuyện "Vỹ khùng’” của nhà báo Bùi Tấn Sỹ, Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Nam, đoạt giải Nhì thể loại truyền hình năm 2022, kể về hơn 22 năm thầy Vỹ rong ruổi khắp núi rừng, vận động xây dựng trường lớp, hỗ trợ học sinh và giáo viên vùng cao.

Từ sự tận tâm của một nhà giáo, phóng sự mở ra câu chuyện về sức mạnh của sự kết nối. Thầy Vỹ đã góp phần vận động xây dựng 60 điểm trường, nhà ở cho học sinh và giáo viên, kêu gọi 18.000 phần quà với tổng trị giá hơn 100 tỷ đồng. Sau khi tác phẩm được phát sóng, nhiều tin nhắn, thư điện tử và lời đề nghị chung tay hỗ trợ tiếp tục tìm đến thầy.

Năm 2023, nhà báo Bùi Tấn Sỹ tiếp tục gửi đến Giải phóng sự “Đi học trên núi”, phản ánh dự án cộng đồng của Câu lạc bộ Bạn thương nhau (Đà Nẵng). Dự án hỗ trợ những học sinh mồ côi, có hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn tại Quảng Trị, Quảng Nam và Quảng Ngãi. Qua câu chuyện về những em nhỏ đứng trước nguy cơ gián đoạn việc học, tác phẩm cho thấy sự chung tay của cộng đồng có thể góp phần giữ lại cơ hội đến trường cho các em.

Những câu chuyện như vậy không hiếm trong các tác phẩm dự thi. Đó là những giáo viên bám bản, bám trường, những học sinh vượt lên nghịch cảnh, cá nhân âm thầm dành thời gian, công sức để cải thiện điều kiện học tập ở vùng khó. Khi được phản ánh bằng những chi tiết chân thực, câu chuyện của một cá nhân có thể trở thành mối quan tâm chung, khơi dậy sự đồng cảm và hành động.

Giải thưởng vì thế có một giá trị riêng: ghi nhận tác phẩm báo chí, đồng thời tôn vinh con người đang trực tiếp làm nên những điều tốt đẹp trong giáo dục. Nhà báo không chỉ kể về họ mà còn góp phần để những nỗ lực ấy được nhìn thấy, được trân trọng và có thêm cơ hội lan tỏa.

Đưa đời sống giáo dục vào những góc nhìn đa chiều

Nếu những câu chuyện về Tắk Pổ, thầy giáo Nguyễn Trần Vỹ cho thấy sức lan tỏa trực tiếp của báo chí, thì chặng đường 9 năm của Giải Báo chí "Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam" còn ghi nhận một chuyển động quan trọng khác: cách tiếp cận giáo dục ngày càng sâu hơn, đa dạng và có trách nhiệm hơn.

Ở những mùa đầu, các tác phẩm đã dành nhiều sự quan tâm cho chân dung nhà giáo, học sinh, những mô hình giáo dục giàu tính nhân văn. Qua thời gian, phạm vi phản ánh được mở rộng, bao quát cả những vấn đề quản lý, chính sách và những thay đổi đang diễn ra trong nhà trường. Giáo dục hiện lên không đơn thuần qua thành tích hay những con số tổng kết mà qua cả thuận lợi, khó khăn và những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Năm 2026, Giải nhận được gần 800 tác phẩm tham dự thuộc loại hình báo in, báo điện tử, phát thanh và truyền hình. Tổng cộng 64 tác phẩm được lựa chọn trao giải, gồm 4 giải Nhất, 8 giải Nhì, 12 giải Ba và 40 giải Khuyến khích, 2 nhân vật tiêu biểu được tôn vinh trong các tác phẩm đoạt giải. Sự tham gia đông đảo của các cơ quan báo chí trung ương, địa phương cho thấy giáo dục vẫn là đề tài nhận được quan tâm lớn của đội ngũ người làm báo.

Đáng chú ý, các tác phẩm đã tiếp cận nhiều vấn đề có tính thời sự của ngành như đổi mới chương trình, sách giáo khoa, dạy thêm, học thêm, an toàn trường học, sức khỏe tinh thần học sinh, cơ hội học tập cho trẻ em vùng khó. Những chủ trương lớn như Nghị quyết 71-NQ/TW, Nghị quyết 57-NQ/TW cũng được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu đổi mới giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Qua cách phản ánh đó, người đọc có thêm cơ hội nhìn nhận giáo dục từ nhiều phía. Một chính sách khi đi vào cuộc sống không chỉ được đánh giá qua mục tiêu đặt ra mà còn qua điều kiện thực hiện, khả năng đáp ứng của nhà trường và tác động đối với giáo viên, học sinh. Những vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai cần được nhận diện để cơ quan quản lý có thêm thông tin nghiên cứu, điều chỉnh.

Ông Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, Phó Trưởng Ban tổ chức Giải, cho rằng báo chí là cầu nối quan trọng giữa ngành Giáo dục với nhân dân. Bên cạnh việc phản ánh thực tiễn, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, báo chí còn góp phần phát hiện những vấn đề đặt ra để các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện chính sách.

Theo ông Lợi, những góc nhìn đa chiều, đề xuất và hiến kế xác đáng từ báo chí không chỉ góp phần tạo đồng thuận xã hội mà còn là nguồn thông tin thực tiễn quý báu để các cơ quan quản lý nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, đào tạo.

Đây cũng là yêu cầu được nhà báo Triệu Ngọc Lâm, Tổng Biên tập Báo Giáo dục và Thời đại, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Tổ chức, nhấn mạnh khi nói về định hướng của Giải. Theo ông, những thay đổi về chương trình, phương pháp dạy học, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo, phát triển đội ngũ nhà giáo, đổi mới quản trị nhà trường đang đặt ra nhiều vấn đề cần được báo chí đi sâu tìm hiểu.

“Điều quan trọng là tác phẩm phải phản ánh đúng những gì đang diễn ra, không tô hồng thành tích, không né tránh hạn chế. Nhà báo cần dành thời gian đến cơ sở, lắng nghe người trong cuộc, kiểm chứng thông tin và nhìn nhận vấn đề từ nhiều phía. Một câu chuyện giáo dục có giá trị đôi khi không nằm ở quy mô hay những con số lớn mà bắt đầu từ một lớp học, một người thầy, học sinh hoặc một cách làm cụ thể đem lại thay đổi”, ông Triệu Ngọc Lâm chia sẻ.

Nhà báo Thu Hà, Báo Quân đội nhân dân, người theo dõi và tham gia Giải từ những mùa đầu tiên, cho rằng giáo dục không chỉ là những con số phổ cập, kỳ thi hay chương trình sách giáo khoa. Đằng sau đó còn là nỗ lực đổi mới, sáng tạo và sự hy sinh thầm lặng của hàng triệu nhà giáo, cán bộ công tác trong ngành.

Với một phóng viên chuyên trách lĩnh vực giáo dục, việc tham gia Giải tạo thêm động lực để đi sâu phản ánh hoạt động dạy và học, những tấm gương vượt khó và đóng góp của ngành đối với sự phát triển đất nước.

Nhà báo Nguyễn Thu Hoài, Báo Đại đoàn kết, cũng nhìn nhận mỗi mùa giải là dịp để người làm báo nhìn lại quá trình tác nghiệp, trưởng thành hơn và lắng nghe rõ hơn những chuyển động của ngành.

Sự trưởng thành của Giải Báo chí "Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam" còn thể hiện ở chất lượng và hình thức thể hiện tác phẩm. Nhiều loạt bài được đầu tư công phu, khai thác đa chiều, ứng dụng báo chí đa phương tiện và dữ liệu. Các tác phẩm phát thanh, truyền hình, báo điện tử không chỉ dừng ở việc truyền tải thông tin mà chú trọng xây dựng câu chuyện, hình ảnh, âm thanh và cách dẫn dắt để tăng sức thuyết phục.

Với nhà báo Lê Tường Vân, Báo Lao Động, điểm khác biệt của Giải nằm ở tính nhân văn. Những tác phẩm được ghi nhận thường phản ánh chân thực đóng góp thầm lặng của thầy cô, học sinh, những chuyển biến chính sách và trăn trở của cộng đồng. Qua từng mùa, chất lượng tác phẩm được nâng lên, cho thấy sự đầu tư nghiêm túc và trách nhiệm của người làm báo với sự nghiệp trồng người.

Tạo thêm điểm tựa cho sự đồng hành của xã hội

Tác động của báo chí đối với giáo dục không chỉ nằm ở việc cung cấp thông tin hay kết nối những nguồn hỗ trợ trước mắt. Khi một vấn đề được phản ánh thấu đáo, tiếng nói của giáo viên, học sinh và phụ huynh được lắng nghe, xã hội có thêm cơ sở để hiểu, chia sẻ và tham gia vào quá trình phát triển giáo dục.

Bộ phim về một ngôi trường ở Tri Lễ, Nghệ An, với điều kiện thiếu thốn “bốn không” - không điện nước, không internet, không chợ, không trạm y tế - là câu chuyện được nhà báo Trịnh Quốc Đông, Phó Trưởng Ban Chuyên đề - Khoa giáo VTV2, Đài Truyền hình Việt Nam, nhắc lại khi chia sẻ về sức lan tỏa của Giải. Sau khi phim phát sóng, nhiều tổ chức, cá nhân đã tìm đến hỗ trợ nước sạch và cải thiện cơ sở vật chất cho nhà trường. Câu chuyện về những ổ bánh mì 0 đồng ở Gia Lai cũng kết nối thêm nhiều đơn vị đến hỗ trợ giáo viên và học sinh.

Theo nhà báo Trịnh Quốc Đông, những tác phẩm có sức lan tỏa không chỉ dừng ở việc kể một câu chuyện xúc động. Khi phản ánh đúng hoàn cảnh và chạm đến sự quan tâm của cộng đồng, tác phẩm có thể góp phần thay đổi điều kiện của một ngôi trường, hỗ trợ những người đang gặp khó khăn. Đó là tác động mà người làm báo có thể nhìn thấy sau khi tác phẩm đến với công chúng.

Ở chiều ngược lại, sự đồng hành của báo chí còn thể hiện qua những hoạt động trực tiếp của chính các nhà báo. Tác phẩm “Bức thư bạn giúp bạn” của nhóm tác giả Trịnh Chí Hải, Võ Duyên Hải, Đài Phát thanh và Truyền hình Cà Mau, đoạt giải Khuyến khích, là một trường hợp như vậy. Từ những lá thư của học sinh cùng lớp, cùng xóm trong mùa dịch, nhóm tác giả đã kết nối, hỗ trợ những em có hoàn cảnh khó khăn, giúp các em vượt qua trở ngại để tiếp tục đến trường.

Những việc làm ấy cho thấy ranh giới giữa hoạt động phản ánh và trách nhiệm xã hội của người làm báo đôi khi được nối liền bằng chính sự quan tâm dành cho nhân vật. Nhà báo không đứng ngoài câu chuyện, mà từ những điều được chứng kiến, tìm cách kết nối sự giúp đỡ phù hợp, trên cơ sở tôn trọng hoàn cảnh và nhu cầu của người được hỗ trợ.

Tuy nhiên, giá trị đồng hành không chỉ được đo bằng những khoản hỗ trợ hay công trình được xây dựng sau mỗi tác phẩm. Một bài viết phản ánh đúng bất cập trong thực hiện chính sách, một phóng sự giúp công chúng hiểu hơn về áp lực của giáo viên, một loạt bài đặt ra vấn đề về cơ hội học tập bình đẳng đều có thể đóng góp vào quá trình điều chỉnh nhận thức và hành động của xã hội.

Đó là lý do Giải đặt ra yêu cầu ngày càng cao về tính phát hiện và trách nhiệm nghề nghiệp. Ông Triệu Ngọc Lâm mong muốn các tác phẩm dự thi có góc nhìn riêng, phát hiện mới, được đầu tư nghiêm túc và quan trọng hơn cả là có trách nhiệm với ngành Giáo dục và bạn đọc. Báo chí cần cổ vũ những cách làm tốt, nhưng không vì thế mà né tránh những vấn đề chưa được giải quyết; cần tạo đồng thuận, nhưng không đánh mất tiếng nói phản biện.

Với vai trò đơn vị thường trực, Báo Giáo dục và Thời đại đã góp phần duy trì hoạt động, xây dựng uy tín và mở rộng sức lan tỏa của Giải. Qua từng năm, việc tổ chức Giải tạo thêm không gian để các cơ quan báo chí, phóng viên chia sẻ kinh nghiệm, giới thiệu cách tiếp cận mới và ghi nhận các tác phẩm có đóng góp thiết thực cho lĩnh vực giáo dục.