Đảm bảo đồng bộ khi thực hiện thu phí cao tốc Nhà nước đầu tư

Hạ tầng phải “đủ chuẩn” trước khi tính bài toán phí

Bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, hạ tầng giao thông; đặc biệt là hệ thống đường bộ cao tốc được xác định là một trong những trụ cột then chốt.

Những năm gần đây, hàng loạt tuyến cao tốc do Nhà nước đầu tư đã và đang được triển khai trên khắp cả nước góp phần rút ngắn không gian phát triển, thúc đẩy liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Thực tế cho thấy, giai đoạn đầu tư cao điểm nhằm sớm đưa các dự án vào khai thác, nhiều tuyến cao tốc được xây dựng theo phân kỳ với quy mô hạn chế về làn xe, hệ thống nút giao, trạm dừng nghỉ, trung tâm điều hành giao thông thông minh (ITS) hay hạ tầng cứu hộ, cứu nạn.

Đây là cách làm phù hợp trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, song cũng đặt ra những thách thức lớn khi lưu lượng phương tiện tăng nhanh, nhu cầu vận tải ngày càng cao và yêu cầu về chất lượng dịch vụ ngày càng khắt khe.

Nếu chưa hoàn thiện đồng bộ mà đã triển khai thu phí, nguy cơ phát sinh bất cập, gây bức xúc xã hội là điều khó tránh khỏi.

Thu phí sử dụng đường cao tốc không chỉ là bài toán tài chính nhằm tạo nguồn lực cho công tác quản lý, bảo trì và tái đầu tư mà còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.

Nguyên tắc “sử dụng - trả phí” chỉ thực sự thuyết phục khi người sử dụng được hưởng một hạ tầng tương xứng với chi phí bỏ ra.

Điều đó đồng nghĩa với việc tuyến cao tốc phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về quy mô, chất lượng mặt đường, hệ thống an toàn giao thông, chiếu sáng, biển báo, làn dừng khẩn cấp, trạm dừng nghỉ đạt chuẩn, cũng như khả năng kết nối thuận lợi với mạng lưới giao thông khu vực. Việc hoàn thiện đồng bộ hạ tầng còn là điều kiện cần để tổ chức thu phí một cách minh bạch, hiện đại và hiệu quả.

Thu phí là tất yếu nhưng cần lộ trình hợp lý và minh bạch

Trong tổng số 18 dự án thành phần đã được Bộ Xây dựng chấp thuận chủ trương thu phí, hiện có 5 dự án đang trong giai đoạn chạy thử nghiệm và đánh giá hiệu năng hệ thống thu phí tự động không dừng (ETC).

Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam Nguyễn Viết Huy nhấn mạnh, theo nguyên tắc hợp đồng, các dự án phải bắt đầu thu phí từ ngày 31/12. Do tiến độ đã bị chậm, Phó Cục trưởng yêu cầu các đơn vị tuyệt đối tuân thủ các mốc thời gian “cứng”, coi đây là “tối hậu thư”, không tiếp tục xin lùi tiến độ.

Từ ngày 14/1 phải bắt đầu kiểm thử, đánh giá KPI; ngày 16/1 là hạn cuối để toàn bộ hệ thống đưa vào hoạt động chính thức và thực hiện tách KPI. Trước ngày 25/1 phải hoàn thành lắp đặt, kiểm định hệ thống cân tải trọng xe và ngày 15/2 là mốc chậm nhất phải hoàn thiện toàn bộ hệ thống, bao gồm trung tâm điều hành tại Nam Hòa Lạc.

Dưới góc độ phát triển bền vững, nguồn thu từ phí sử dụng đường bộ nếu được quản lý minh bạch và tái đầu tư hợp lý sẽ tạo ra một vòng tuần hoàn tài chính lành mạnh, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước, tạo dư địa để tiếp tục mở rộng mạng lưới cao tốc trong tương lai.

Đặc biệt không thể không nhắc tới yếu tố công bằng và đồng thuận xã hội. Trong điều kiện nhiều tuyến Quốc lộ song hành chưa được nâng cấp tương xứng; nếu cao tốc thu phí khi chưa hoàn thiện, người dân sẽ buộc phải lựa chọn giữa một tuyến miễn phí nhưng kém an toàn, quá tải và một tuyến thu phí nhưng dịch vụ chưa tương xứng.

Về lâu dài, hoàn thiện đồng bộ hạ tầng cao tốc do Nhà nước đầu tư còn là bước chuẩn bị quan trọng để tiệm cận các chuẩn mực quốc tế trong quản lý và khai thác hạ tầng giao thông.

Ở nhiều quốc gia phát triển, cao tốc là loại hình hạ tầng có chất lượng dịch vụ cao, vận hành chuyên nghiệp, thu phí minh bạch và gắn chặt với trách nhiệm giải trình.

Việt Nam chỉ có thể đi theo con đường này khi các tuyến cao tốc được đầu tư bài bản, đồng bộ, không chỉ chú trọng làm nhanh mà còn “làm đến nơi đến chốn”.