Nâng tuổi thọ lên 75,5 vào năm 2030: Không thể bỏ qua “rào cản” khói thuốc

Khi mỗi năm khói thuốc cướp đi hơn 100.000 sinh mạng và gây thiệt hại kinh tế tương đương hơn 2% GDP, việc siết chặt các chính sách phòng, chống thuốc lá - đặc biệt là thuốc lá thế hệ mới - đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

“Kẻ ngáng đường” thầm lặng

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới của chiến lược phát triển sức khỏe cộng đồng, trong đó mục tiêu không chỉ kéo dài tuổi thọ mà còn nâng cao chất lượng sống.

Theo mục tiêu trong Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đến năm 2030, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam dự kiến đạt 75,5 tuổi với tối thiểu 68 năm sống khỏe. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, tuổi thọ trung bình của người dân tăng lên nhưng gánh nặng bệnh tật chưa giảm tương ứng. Nhiều người phải sống thêm nhiều năm trong tình trạng mắc bệnh mạn tính, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống.

Trong bối cảnh đó, việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ gây bệnh, đặc biệt là thuốc lá, trở thành yêu cầu quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Theo số liệu từ Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), thuốc lá vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được. Tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc lá và 18.800 người chết vì hút thuốc thụ động. Không chỉ gây tổn thất về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra gánh nặng kinh tế lớn. Năm 2024, tổng chi phí y tế và tổn thất lao động do thuốc lá gây ra ước tính 108.700 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP.

Nếu tính thêm các chi phí môi trường như rác thải đầu lọc thuốc lá, phá rừng trồng thuốc lá và ô nhiễm do tàn thuốc, tổng thiệt hại có thể lên tới hơn 2% GDP mỗi năm.

Đáng lo ngại hơn, những nỗ lực giảm tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống trong nhiều năm qua đang đứng trước nguy cơ bị đảo ngược bởi sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng với thiết kế bắt mắt, nhiều hương liệu đang lan nhanh trong giới trẻ, đặc biệt thông qua mạng xã hội.

TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh cho biết các sản phẩm này không hề an toàn như quảng cáo. “Thuốc lá điện tử chứa nhiều hóa chất độc hại, nicotine nồng độ cao và có nguy cơ bị lợi dụng để pha trộn ma túy. Nếu không kiểm soát kịp thời, chúng ta có thể phải đối mặt với một thế hệ trẻ mang gánh nặng bệnh tật mạn tính từ rất sớm”, ông Khoa cảnh báo.

Quyết tâm từ chính sách

Trước những nguy cơ này, Việt Nam đã có những bước đi mạnh mẽ về chính sách nhằm kiểm soát thuốc lá thế hệ mới. Nghị quyết 173/2024/QH15 của Quốc hội đã thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Tiếp đó, Luật Đầu tư (sửa đổi) năm 2025 cũng đưa các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vào danh mục ngành nghề cấm kinh doanh.Hiện nay, dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét trong tháng tới nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho các quy định kiểm soát thuốc lá, trong đó đề cập các nhóm chính sách cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác; và cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức nhằm bảo vệ thế hệ trẻ trước những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Theo ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia ban hành lệnh cấm thuốc lá điện tử thường có tỷ lệ sử dụng thấp hơn đáng kể so với những nước cho phép kinh doanh. Ông cũng cho rằng đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán là một bước tiến quan trọng trong kiểm soát thuốc lá.

“Trưng bày thực chất là một hình thức quảng cáo trá hình, đặc biệt tác động mạnh tới trẻ em và thanh thiếu niên. Khi sản phẩm không còn xuất hiện công khai, sức hấp dẫn của thuốc lá sẽ giảm đáng kể”, ông Lâm nhận định.

Từ chính sách đến thay đổi hành vi

Các chuyên gia cho rằng luật pháp là điều kiện cần, nhưng để xây dựng một xã hội khỏe mạnh, điều quan trọng hơn là thay đổi nhận thức và hành vi của mỗi người dân. Việc chủ động phòng bệnh phải bắt đầu từ ý thức của mỗi người, trong đó xây dựng lối sống lành mạnh, nói không với rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích là nền tảng quan trọng cho một xã hội khỏe mạnh.

Thực tế cho thấy những chính sách mạnh mẽ đã bắt đầu phát huy hiệu quả. Theo Trung tâm Chống độc - Bệnh viện Bạch Mai, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử đã giảm đáng kể sau khi các quy định siết chặt quản lý được triển khai. Trước đây trung tâm tiếp nhận trung bình 5-6 ca mỗi tháng, hiện giảm xuống còn 1-2 ca. Các hoạt động quảng cáo thuốc lá điện tử trên mạng xã hội cũng giảm rõ rệt sau nhiều đợt thanh tra, xử phạt.

Trong lộ trình hướng tới mục tiêu tuổi thọ 75 vào năm 2030, các chính sách kiểm soát thuốc lá được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Cuộc chiến chống tác hại thuốc lá sẽ còn kéo dài, nhưng nếu các chính sách được thực thi hiệu quả và nhận được sự ủng hộ của xã hội, mục tiêu tuổi thọ 75,5 và ít nhất 68 năm sống khỏe vào năm 2030 hoàn toàn có thể đạt được.

Đó không chỉ là một chỉ số thống kê, mà còn là cam kết về một tương lai khỏe mạnh hơn cho mỗi gia đình và cho cả đất nước.