Phát triển nhiên liệu sinh học: Động lực cho chuyển dịch năng lượng xanh và tăng trưởng bền vững

Chương trình được tổ chức nhằm cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển năng lượng sạch, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn, đồng thời tạo diễn đàn đối thoại giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức quốc tế để đề xuất giải pháp thúc đẩy thị trường nhiên liệu sinh học theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Phạm Mạnh Hùng - Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam nhấn mạnh, chuyển dịch năng lượng xanh đang trở thành xu thế tất yếu trên phạm vi toàn cầu. Các quốc gia ngày càng chú trọng xây dựng mô hình tăng trưởng bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới nền kinh tế carbon thấp. Trong tiến trình đó, nhiên liệu sinh học được xem là một giải pháp quan trọng nhằm thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh.

Ông Hùng cho rằng đối với Việt Nam, phát triển nhiên liệu sinh học không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình chuyển đổi năng lượng mà còn là nhiệm vụ quan trọng để thực hiện các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu và giảm phát thải. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để phát triển các ngành công nghiệp mới, nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tăng cường tính tự chủ của nền kinh tế.

Theo ông, Nghị quyết số 55-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia đã xác định rõ định hướng phát triển đồng bộ, đa dạng hóa các loại hình năng lượng, ưu tiên khai thác và sử dụng hiệu quả năng lượng tái tạo, năng lượng mới và năng lượng sạch. Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai nhiều cải cách chiến lược nhằm nâng hạng thị trường vốn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế, phát triển các ngành kinh tế xanh, trong đó có nhiên liệu sinh học, đang trở thành yêu cầu cấp thiết để tạo động lực tăng trưởng mới.

Đáng chú ý, từ ngày 1/6/2026, toàn bộ hệ thống cửa hàng xăng dầu trên cả nước đã chính thức triển khai kinh doanh xăng sinh học E10 theo lộ trình của Bộ Công Thương. Theo ông Hùng, đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình hiện thực hóa các chủ trương về chuyển dịch năng lượng xanh, đồng thời thể hiện quyết tâm của các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và toàn xã hội trong việc thúc đẩy sử dụng nhiên liệu thân thiện với môi trường.

“Việc triển khai đồng bộ xăng E10 trên phạm vi toàn quốc mở ra cơ hội lớn để giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông vận tải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển các chuỗi giá trị kinh tế xanh”, ông Hùng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, ông Hùng cũng cho rằng quá trình triển khai đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp sản xuất và phân phối nhiên liệu, giới khoa học cùng người tiêu dùng nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định, nâng cao chất lượng sản phẩm, hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường truyền thông để tạo sự đồng thuận xã hội.

Đồng quan điểm, ông Đào Duy Anh - Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho rằng, phát triển năng lượng tái tạo, trong đó có nhiên liệu sinh học, là xu thế tất yếu của thế giới. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và nguy cơ đứt gãy nguồn cung nhiên liệu hóa thạch do xung đột địa chính trị, nhiên liệu sinh học không chỉ có ý nghĩa về môi trường mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo Phó Cục trưởng, chuyển dịch năng lượng xanh và phát triển bền vững đã trở thành nhu cầu nội tại của nền kinh tế. Việc phát triển các nguồn năng lượng tái tạo dựa trên lợi thế về điều kiện tự nhiên và nguồn nguyên liệu trong nước sẽ góp phần gia tăng khả năng tự chủ năng lượng, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội trong dài hạn.

Tham luận tại diễn đàn, ông Đỗ Văn Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu sinh học Việt Nam, đã thẳng thắn nhìn nhận những vấn đề về xăng sinh học còn gây tranh luận trong thời gian qua tại Việt Nam, đồng thời đưa ra góc nhìn đối sánh quốc tế.

"Nhiều người đặt câu hỏi tại sao Việt Nam không bán song song xăng khoáng và xăng sinh học? Tại sao Mỹ vẫn duy trì một tỷ lệ xăng khoáng nhất định khoảng 2%? Hay vì sao Trung Quốc khởi động chương trình nhiên liệu sinh học rất rầm rộ nhưng sau đó lại chọn phát triển song song như một giải pháp mang tính bổ trợ bên cạnh trụ cột xe điện", ông Tuấn đặt vấn đề.

Theo Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam, sự thành công của một mô hình phụ thuộc lớn vào đặc trưng xã hội và cấu trúc chính sách. Các quốc gia thành công như Brazil, Thái Lan, Indonesia, Philippines, Malaysia hay Ấn Độ đều dựa trên hai trụ cột, hoặc là bắt buộc, hoặc là tạo ra sự chênh lệch về mặt thuế rất lớn giữa nhiên liệu hóa thạch và nhiên liệu sinh học. Do những giới hạn nhất định về nguồn lực ngân sách, Việt Nam không thể áp dụng công cụ chênh lệch thuế sâu, nhưng cơ cấu chính sách triển khai xăng E10 vừa qua được đánh giá là rất toàn diện, phù hợp với đặc tính thực tiễn khi có tới 40, 50 triệu xe máy và hàng chục triệu ô tô đang lưu thông.

Ông Đỗ Văn Tuấn khẳng định, một chương trình nhiên liệu sinh học toàn diện sẽ giải quyết đồng thời 4 mục tiêu cốt lõi của quốc gia. Thứ nhất, giải quyết đầu ra cho lĩnh vực nông nghiệp, đây là mục tiêu quan trọng. Ngay cả tại Mỹ, 70% sản lượng ngô (một trong hai cây trồng trụ cột cùng với đậu tương) được đưa vào sản xuất ethanol. Nhiên liệu sinh học chính là chìa khóa tiêu thụ nông sản bền vững.

Thứ hai, thử nghiệm thực tế chỉ ra, pha 1% ethanol vào xăng giúp giảm 3% khí thải độc hại. Như vậy, với tỷ lệ pha 10% của xăng E10, lượng khí độc hại CO và HC giảm tới 30%.

Thứ ba, là vấn đề tự chủ an ninh năng lượng. Hiện tại, năng lực tự chủ xăng dầu thực tế của Việt Nam chỉ đạt khoảng 30%, còn lại 70% vẫn phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp và xung đột tại Trung Đông, nhiên liệu sinh học - một nguồn năng lượng tái tạo có khả năng tái sinh liên tục - là lời giải giúp giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Thứ tư, đóng góp cân bằng thương mại Việt - Mỹ. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đạt tới 138 tỷ USD, biến Việt Nam thành quốc gia đứng thứ hai trong số các nước có mức bất cân đối thương mại lớn nhất với Hoa Kỳ. Trong bối cảnh Mỹ muốn Việt Nam tăng cường nhập khẩu hàng hóa đối ứng, các mặt hàng đáp ứng nhu cầu nội địa không nhiều, ngoại trừ vũ khí, khí hóa lỏng LNG, nông sản và ethanol. Chương trình nhiên liệu sinh học tạo ra dư địa chính sách hoàn hảo để Việt Nam tăng cường nhập khẩu ethanol từ Mỹ, giúp mối quan hệ thương mại song phương trở nên bền vững, bảo vệ các ngành xuất khẩu mũi nhọn của ta như đồ gỗ, may mặc, da giày và thủy sản.

Tư duy lại về cây sắn, cây mía

Đi sâu vào bài toán nông nghiệp, ông Đỗ Văn Tuấn cho rằng mục tiêu bền vững nhất của nhiên liệu sinh học chính là tạo đầu ra ổn định cho các cây trồng có lợi thế tại Việt Nam, cụ thể là sắn và mía.

Hiện nay, mỗi năm Việt Nam vẫn xuất khẩu thô khoảng 1,2 đến 1,5 triệu tấn sắn khô sang Trung Quốc. Trong khi đó, chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước là hạn chế xuất khẩu sản phẩm thô, gia tăng hàm lượng chế biến sâu. Nếu ngành công nghiệp ethanol phát triển thành công, toàn bộ khối lượng sắn xuất khẩu thô này sẽ được giữ lại làm nguyên liệu đầu vào, nâng cao giá trị gia tăng công nghiệp một cách mạnh mẽ.

Chương trình này cũng mở ra cơ hội tái cấu trúc lại vùng trồng, giải quyết triệt để điệp khúc "được mùa mất giá". Ông Tuấn dẫn chứng: "Cách đây khoảng 2 năm, giá sầu riêng tại vườn có lúc lên tới 250.000 một cân, nhưng đến thời điểm này chỉ còn 45.000. Cây thanh long, cây dứa cũng chịu chung số phận; nông dân trồng dứa ở Thanh Hóa năm trước bán được giá 25.000-30.000 một cân thì bây giờ chỉ còn 9.000". Ngay cả cây lúa vốn được coi là chủ lực, nhưng năng suất cao lại dẫn đến dư thừa, hiệu quả kinh tế thấp. Vào tháng 3, tháng 4 vừa qua, lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long chỉ bán được với giá 6 triệu rưỡi đồng/tấn, khiến bà con lâm vào cảnh thua lỗ. Thống kê cho thấy, tính toán trừ chi phí phân bón, thuốc trừ sâu, máy móc gia tăng, một năm ròng rã canh tác, một hecta lúa bà con nông dân không để ra được đến 5 triệu đồng.

Trong bối cảnh đó, cây sắn là cây hiếm hoi duy trì hiệu quả kinh tế ổn định qua nhiều năm. Tuy nhiên, tư duy canh tác lâu nay vẫn xem sắn là "cây nhà nghèo" - chỉ trồng khi không còn trồng được cây gì khác, không bón phân, không đầu tư.

"Chúng ta phải thay đổi cách nhìn nhận, phải coi sắn là cây trồng có giá trị gia tăng cao. Cần quy hoạch lại vùng trồng sát các nhà máy sản xuất ethanol, nhà máy tinh bột; đầu tư cải tạo đất bằng phân bón hữu cơ, cơ giới hóa bằng máy móc để nâng cao năng suất, giảm chi phí trên một đơn vị diện tích. Điều quan trọng nhất là nhiên liệu sinh học tạo ra đầu ra ổn định, tạo động lực để người nông dân chuyên tâm, xây dựng chiến lược vùng trồng lâu dài", Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam phân tích.

Tương tự với ngành mía đường, sau giai đoạn bất ổn, sự tham gia của các tập đoàn lớn thông qua chuỗi liên kết hữu cơ giữa nhà máy và nông dân đã mang lại tín hiệu tích cực. Dù vậy, ngành đường Việt Nam vẫn chưa đạt hiệu quả như Thái Lan và vẫn phải duy trì quota nhập khẩu đường. Nếu một ngành công nghiệp ethanol đủ lớn được hình thành, một lượng mía đường nhất định sẽ được chuyển dịch sang lĩnh vực này, giúp ngành đường thoát khỏi thế đối phó với các rào cản kỹ thuật.

"Để xây dựng một ngành nông nghiệp bền vững, điều cốt lõi là phải biến sản phẩm nông nghiệp trở thành sản phẩm công nghiệp. Nếu chỉ phục vụ tiêu dùng thuần túy, không bao giờ có một ngành nông nghiệp thành công. Chính sách phải thiết kế để ngành công nghiệp, tức là đầu ra, phải có trước. Khi giải quyết được đầu ra, chuỗi giá trị nông nghiệp sẽ tự khắc hình thành", ông Đỗ Văn Tuấn đúc kết.