Triển khai chính quyền địa phương 2 cấp: Giáo dục cơ sở 'cất cánh'

Khi được phân cấp mạnh hơn, cấp xã trực tiếp điều hành và chịu trách nhiệm toàn diện với các cơ sở mầm non, phổ thông trên địa bàn, qua đó giảm tải cho cấp tỉnh và nâng cao tính chủ động, hiệu quả quản lý ngay từ cơ sở.

Phát huy vai trò quản lý của địa phương

Bước sang năm 2026, công trình 10 phòng ở bán trú cùng nhà bếp, nhà ăn của Trường THCS Yên Hòa (Yên Hòa, Nghệ An) đã cơ bản hoàn thành và đi vào hoạt động. Đây là điều kiện quan trọng để nhà trường và chính quyền địa phương hoàn tất thủ tục thành lập Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Yên Hòa.

Công trình được đầu tư từ nguồn Chương trình mục tiêu quốc gia và triển khai trong giai đoạn chuyển giao chính quyền địa phương 2 cấp. Ông Nguyễn Đăng Huy – Hiệu trưởng nhà trường, cho biết, học sinh bán trú đến từ 4 bản Xốp Kha, Yên Hương, Yên Tân, Đình Yên, phần lớn là người Khơ Mú, hoàn cảnh còn nhiều khó khăn.

Trước đây, khi chưa có cơ sở vật chất bán trú, học sinh đi lại vất vả, nhất là mùa mưa bão, sạt lở. Nay công trình hoàn thành, các em được ăn ở tại trường, việc học ổn định hơn. Đây là bước ngoặt giúp nhà trường duy trì sĩ số, nâng cao chất lượng dạy học và tạo sự yên tâm cho phụ huynh.

Tại xã Văn Kiều (huyện Nghi Lộc cũ), các dự án bổ sung cơ sở vật chất cho Trường Tiểu học Nghi Văn, Trường THCS Nghi Kiều, Trường Mầm non Nghi Văn được triển khai đúng tiến độ. Riêng Trường Tiểu học Nghi Văn hoàn thành 2 công trình gồm dãy nhà 3 tầng 12 phòng học trị giá 15 tỷ đồng và nhà ăn hơn 3 tỷ đồng.

Xã Văn Kiều được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Nghi Văn và Nghi Kiều, là địa bàn đặc thù với hơn 50% dân số là đồng bào giáo dân. Ông Trần Văn Sao – Chủ tịch UBND xã Văn Kiều, cho biết, dù thời gian đầu vận hành xã mới nhiều công việc, địa phương vẫn xác định giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm, trước mắt là xây dựng trường đạt chuẩn quốc gia. Nhờ chủ động tiếp nhận và triển khai các công trình, quá trình đầu tư cơ sở vật chất diễn ra thuận lợi. Mục tiêu đến năm 2027, 7/7 trường trên địa bàn đạt chuẩn quốc gia mức độ 2.

Theo Chủ tịch UBND xã Văn Kiều, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã không chỉ phối hợp mà trực tiếp điều hành, chịu trách nhiệm toàn diện về giáo dục trên địa bàn. Dù ngân sách hạn hẹp, xã Văn Kiều vẫn tranh thủ nguồn lực, tiết kiệm chi để các công trình thi công liên tục, không gián đoạn.

Ông Ngô Văn Đoàn - Phó Chủ tịch UBND xã Vạn Thắng (Ninh Bình), nhận định, việc giao thêm thẩm quyền quản lý giáo dục cho Chủ tịch UBND cấp xã là bước cải cách quan trọng. Trước đây, nhiều vấn đề như sửa chữa nhỏ, bố trí nhân sự hợp đồng hay xử lý tình huống phát sinh phải xin ý kiến cấp trên, khiến thời gian kéo dài. Nay, khi được quản lý trực tiếp các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông, chính quyền xã nắm sát tình hình từng trường, chủ động xử lý phù hợp với đặc thù dân cư và điều kiện kinh tế – xã hội.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Ngọc Tân, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Phong Doanh (Ninh Bình), cho rằng phân cấp mạnh cho cấp xã giúp xử lý nhanh các đề xuất sửa chữa phòng học, bổ sung thiết bị, hỗ trợ học sinh khó khăn. Là cấp gần dân nhất, chính quyền xã cũng thuận lợi trong huy động cộng đồng tham gia xã hội hóa giáo dục, chăm lo học sinh yếu thế và nâng cao trách nhiệm giải trình. Khi quyền hạn gắn với trách nhiệm, giáo dục trở thành nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị ở cơ sở.

Phân cấp, phân quyền trách nhiệm

Phường Hoàng Mai (Nghệ An) vừa tổ chức chương trình bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn cho giáo viên mầm non, với sự tham gia của đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội phường và 140 cán bộ quản lý, giáo viên từ 4 trường mầm non công lập, 8 cơ sở tư thục. Chương trình còn có sự giao lưu của Trường Mầm non Quỳnh Bảng và Trường Mầm non Quỳnh Tam.

Nội dung tập huấn gồm dự giờ 4 hoạt động giáo dục do các giáo viên đạt danh hiệu Giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh thực hiện, nổi bật ở phương pháp đổi mới và ứng dụng AI trong chăm sóc, giáo dục trẻ. Bà Thái Thị Lương - Hiệu trưởng Trường Mầm non Quỳnh Thiện, cho biết hoạt động giúp nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng tổ chức và thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo; đồng thời cho thấy sự đồng hành tích cực của chính quyền địa phương trong các hoạt động chuyên môn.

Từ khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Sở GD&ĐT Nghệ An đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn, tổ chức tập huấn cho lãnh đạo và cán bộ phụ trách giáo dục của 130 xã, phường, qua đó làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của cấp xã và cơ chế phối hợp với Sở trong quản lý các cơ sở giáo dục.

Ông Nguyễn Thanh Nhàn - Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Thị Kỷ (Cà Mau), phụ trách lĩnh vực văn hóa - xã hội, nhận định việc trao thêm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã giúp giảm khâu trung gian, rút ngắn quy trình, xử lý kịp thời công việc giáo dục, đồng thời nâng cao trách nhiệm người đứng đầu gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Tuy nhiên, quyền hạn tăng đi kèm yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý. Lĩnh vực giáo dục rộng và phức tạp, trong khi Chủ tịch UBND xã đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ, vì vậy cần bổ sung biên chế có chuyên môn, phân định rõ nhiệm vụ giữa cấp xã và sở GD&ĐT, đồng thời hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và bố trí nguồn lực tài chính phù hợp để bảo đảm hiệu quả thực hiện.

Ông Ngô Văn Đoàn - Phó Chủ tịch UBND xã Vạn Thắng (Ninh Bình), cũng khẳng định, quyền hạn chính quyền cấp xã tăng đồng nghĩa trách nhiệm lớn hơn. Cấp xã cần nâng cao năng lực quản lý, đặc biệt về nhân sự, phân bổ nguồn lực, giám sát chất lượng giáo dục; đồng thời bồi dưỡng kiến thức quản trị giáo dục, tài chính công, chuyển đổi số cho đội ngũ cán bộ.

Phù hợp xu hướng quản trị hiện đại

Ông Phạm Văn Lê - Trưởng phòng Giáo dục Trung học, Sở GD&ĐT Cà Mau, cho rằng việc phân cấp quản lý giáo dục, giao thêm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã giúp nâng cao hiệu quả điều hành, bởi chính quyền cơ sở nắm rõ nhu cầu và thực trạng các điểm trường. Nhờ đó, địa phương có thể chủ động đề xuất hỗ trợ nhân sự, đầu tư cơ sở vật chất kịp thời, đồng thời tối ưu hóa nguồn lực, tăng trách nhiệm và hiệu quả quản lý ngay từ cơ sở.

Theo ông Lê, UBND cấp xã thuận lợi hơn trong kiểm tra việc tuân thủ pháp luật, tổ chức hoạt động giáo dục, triển khai xóa mù chữ, huy động học sinh ra lớp, cũng như khen thưởng các tổ chức, cá nhân đóng góp cho giáo dục địa phương. Khi cấp xã thực hiện tốt nhiệm vụ được giao sẽ giảm tải cho cấp trên. Việc phân cấp nhằm giảm tầng nấc trung gian, tăng tính chủ động và gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã với chất lượng giáo dục.

Tuy nhiên, giai đoạn đầu thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, một số địa phương trong tỉnh còn thiếu nhân sự phụ trách giáo dục hoặc bố trí chưa đúng chuyên môn, thay đổi thường xuyên, khiến khối lượng công việc của các phòng chuyên môn thuộc Sở tăng lên đáng kể.

Trước thực tế đó, ngành đã tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ cấp xã; phân công công chức chuyên môn trực tiếp hỗ trợ địa phương; đồng thời rà soát, sắp xếp lại nhân sự phụ trách lĩnh vực giáo dục. Nhờ vậy, đến nay, công tác quản lý giáo dục ở các xã cơ bản ổn định, áp lực cho các phòng chuyên môn cũng giảm dần.

Từ góc độ quản lý cấp tỉnh, bà Hà Lan Anh - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình, nhận định việc trao thêm thẩm quyền cho cấp xã là bước đi phù hợp xu hướng quản trị hiện đại, chuyển từ quản lý tập trung sang phân quyền có kiểm soát. Khi chính quyền cơ sở trực tiếp quản lý các trường mầm non và phổ thông trên địa bàn, nhiều công việc sự vụ được giải quyết ngay tại địa phương, qua đó giảm áp lực điều hành cho cấp tỉnh.

Sự thay đổi này cũng giúp ngành GD-ĐT tập trung hơn vào nhiệm vụ chiến lược như xây dựng định hướng phát triển, nâng cao chất lượng chuyên môn, kiểm định chất lượng giáo dục và hỗ trợ chuyên môn cho nhà trường, thay vì xử lý các vấn đề hành chính cụ thể. Vai trò của cấp tỉnh vì thế chuyển mạnh sang định hướng, giám sát và nâng cao chất lượng toàn hệ thống.

Theo bà Hà Lan Anh, tăng quyền cho cấp xã đồng thời nâng cao tính chủ động và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Khi người đứng đầu cấp xã trực tiếp phụ trách giáo dục, các quyết định về nhân sự, cơ sở vật chất và triển khai chính sách được thực hiện nhanh hơn, sát thực tiễn hơn.

Tuy nhiên, để mô hình vận hành bền vững, cần cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ngành Giáo dục và chính quyền địa phương, cùng với việc tiếp tục bồi dưỡng năng lực quản lý cho đội ngũ cán bộ cấp xã.