Chuyển từ dạy học sinh đọc sang hiểu và đánh giá bản đồ thế giới mới

Chuyển từ dạy học sinh đọc sang dạy học sinh hiểu và đánh giá bản đồ

CNN đưa tin, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hôm 4/9 bỏ phiếu thông qua bản đồ thế giới mới để phản ánh đúng kích thước thực tế của các lục địa, khắc phục sai lệch của bản đồ truyền thống vốn làm cho châu Phi và những vùng gần xích đạo nhỏ hơn thực tế.

Tuy nhiên, điều này đặt ra yêu cầu cho việc dạy và học môn Địa lý trong nhà trường phổ thông là chuyển từ dạy học sinh đọc bản đồ sang dạy học sinh hiểu và đánh giá bản đồ.

ThS Đặng Tiên Dung phân tích, về kiến thức, học sinh cần hiểu rằng, Trái Đất là một khối cầu nên việc chuyển từ bề mặt cong của Trái Đất lên mặt phẳng bản đồ sẽ có sai số và làm biến dạng ít nhất một trong các yếu tố: diện tích, hình dạng, khoảng cách hoặc hướng. Do vậy, cần phải có hiểu biết về các dạng phép chiếu khác nhau để tùy mục đích sử dụng để lựa chọn dạng bản đồ với phép chiếu phù hợp.

Về kĩ năng, học sinh cần biết: tìm và đọc thông tin về phép chiếu trong chú giải hoặc ghi chú của bản đồ, đồng thời so sánh cùng một khu vực trên nhiều phép chiếu (ví dụ Greenland và châu Phi). Bên cạnh đó, xác định mục đích của bản đồ để chọn phép chiếu phù hợp và giải thích được vì sao một bản đồ gây hiểu lầm trong một tình huống cụ thể.

Bản đồ không chỉ cung cấp thông tin địa lý mà còn góp phần hình thành cách học sinh hình dung và nhận thức về thế giới. Từ câu chuyện thay đổi cách thể hiện tương quan diện tích các châu lục. Để giúp học sinh phát triển tư duy phản biện khi tiếp nhận thông tin trực quan, ThS Đặng Tiên Dung cho rằng, Chương trình và Sách giáo khoa Địa lý cần đổi mới toàn diện theo các hướng sau:

Thứ nhất, về mục tiêu, cần đưa "đọc bản đồ có phản biện" thành yêu cầu cần đạt rõ ràng, không chỉ là kỹ năng đọc tọa độ, tỉ lệ, kí hiệu, tính khoảng cách. Các câu hỏi phản biện nên trở thành thói quen: tâm bản đồ ở đâu, vì sao hướng Bắc ở phía trên, phép chiếu nào được dùng.

Thứ hai, về sách giáo khoa, nên dùng đa dạng các phép chiếu một cách có chủ đích và luôn ghi rõ tên phép chiếu cùng các thuộc tính chính. Cách làm hiệu quả là đặt hai bản đồ cạnh nhau (Mercator và Equal Earth) để học sinh tự phát hiện sự khác biệt, thay vì chỉ thay một bản đồ bằng bản đồ khác.

Thứ ba, về hoạt động học tập, nên có đa dạng các nhiệm vụ học tập để học sinh phân biệt các phép chiếu, tự nhận ra được ưu và nhược điểm và cách sử dụng nào là hợp lý của mỗi loại phép chiếu cho những mục đích sử dụng khác nhau.

Thứ tư, về giáo viên, đổi mới sách giáo khoa sẽ không đủ nếu giáo viên chưa được chuẩn bị. Các chương trình đào tạo giáo viên Địa lí cần có nội dung về hiểu biết bản đồ và bản đồ học phê phán.

6 nguyên tắc lựa chọn và sử dụng bản đồ trong dạy học

Trong bối cảnh giáo dục ngày càng sử dụng bản đồ số, bản đồ tương tác và các công cụ công nghệ địa không gian, việc lựa chọn và sử dụng bản đồ trong sách giáo khoa, học liệu số và hoạt động dạy học cần được đặt ra theo những nguyên tắc nhất định để vừa bảo đảm tính khoa học, chính xác, vừa giúp học sinh có nhận thức đầy đủ và khách quan về không gian địa lý thế giới.

Theo ThS Đặng Tiên Dung, nguyên tắc lựa chọn và sử dụng bản đồ trong sách giáo khoa, học liệu số và dạy học như sau:

Thứ nhất, lựa chọn và sử dụng bản đồ phù hợp mục đích: So sánh diện tích, mật độ, phân bố thì ưu tiên phép chiếu bảo toàn diện tích. Điều hướng thì dùng Mercator. Khu vực nhỏ thì dùng phép chiếu địa phương (như UTM).

Thứ hai, là sự minh bạch thông tin. Mỗi bản đồ cần ghi phép chiếu, tỉ lệ, nguồn và năm của dữ liệu.

Thứ ba, đặt các đối tượng ở vị trí đối sánh giữa các loại phép chiếu để người học có thể so sánh, từ đó nhận xét và đưa ra kết luận. Học liệu nên tạo cơ hội cho học sinh xem cùng một không gian trên các phép chiếu khác nhau.

Thứ tư, học sinh được trang bị kiến thức về các công cụ số. Nhiều nền tảng bản đồ web mặc định dùng Web Mercator, nên học sinh tiếp xúc với nó hằng ngày mà không biết. Học liệu số và công cụ GIS cần cho phép học sinh đổi phép chiếu và quan sát các hệ quả. Hiện tượng biến dạng còn phụ thuộc vào mức thu phóng: biến dạng đáng kể ở bản đồ thế giới nhưng gần như không đáng kể ở bản đồ cấp địa phương.

Thứ năm là sự chính xác về nội dung chính trị – lãnh thổ. Phản ứng của Ukraine cho thấy bản đồ không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến cách thể hiện lãnh thổ. Học liệu cần thể hiện đúng biên giới, chủ quyền theo quy định của pháp luật Việt Nam và quy trình thẩm định chuyên môn về bản đồ.

Thứ sáu là phân hóa theo cấp học. Tiểu học và THCS chú trọng đến việc so sánh trực quan kích thước. THPT đi sâu vào khái niệm phép chiếu và phân tích phản biện.